£

/V*V7

■ u«**********+1^

* %

A K .♦-». .«..»■♦ A .♦ A ■♦..♦.♦ «. A .«i »♦. .♦. A .♦.. J». ■♦. .♦. .♦■ ». -K .♦. „». .♦. ♦♦A.ti .♦. .♦■ .*. .♦. >. A *.

~ l ™» v > snTTT^fTV * 'i V V V 1? V T V V V %~VV"4 V TTtti T ♦ -♦--••^JVe

C. GNSPECTUS

MEDICINjE theoretic^.

♦♦■m ftHn'*-H'»*^H^H"m<K' »**♦♦»»***♦*♦

CONSPECTUS MEDICINJS THEORETICiE.

AD USUM ACADEMICUE

A U C T O R E JAGOBO GREGORY, M. D.

MED. THEORET. IN ACAD. EDIN. PROF*

REG. SOCIET. EDIN. ET COLL. REG. MED. EDIN. SOC*

SOCIET. REG. MED. EDIN. SOD. HONOR.

REG. MATRIT. ACAD. MED. SOD. ET C*

EDITIO TERTIA,

PRIORIBUS AUCTIOR ET EMENDATIOR.

V O L. II.

EDINBURGI:

APvt CAROLUM ELLIOT; et

L O N D I N I,

apud C. ELLIOT, T. K A Y, f.t S<k\

[DCCLXXXVLI!.

19259

(jraor^v-q

INDEX CAPITUM

QUjE in hoc volumine CONTINENTUR-

Cap. XXIV.

XXV. XXVI. XXVII. XXVIII. XXIX. XXX. XXXI. XXXII.

De medendi ratione; de natw ra remediorum; de confiliis medendi, ad Janandos, aut mitigandos, aut pr<£cavendosy morbos, -

De difita <egrotantiumy , - De remediis ajlringentibusy De remediis emollientibusy De remediis rob&rantibusy De remediis infirmantibusy De remediis fimulantibusy De remediis fedantibusy De remediis qu<e corrigunt varia humorum <vitia\ fpif- fantibus nimirumy attenuan- tibusy de?nuicentibusy anta- cidisy [antalkalinisy antijep- ticisy

Pag.

i

21

69

88

104

*55

202

252 Cap.

IN	DEX CAPITUM.
Cap. XXXIII.	De remrdiis evacuantibus ge-	Pag.
	neratimy	290
XXXIV.	De remediis vomitoriisy	316
XXXV.	De remediis catharticis	347
XXXVI.	De remediis diureticis,	2>6i

XXXVII. De remediis diapboreticis et

fudorifcis> - - 381

XXXVIII. De remediis errhinis, et fi-

alogogisy et expeEloranti- biis^ - - 406

XXXIX. De retnediis emmenagogisy 426 L. De fanguinis detractione> 451

XLI. De remcdixs .7 .7/, 479

XLII. De rtm&dus anihchninthicis^ 496 XLiH. De remcdti: hthoKtripticis, 5H?

IOKSPECTUS

medicinjE theoretice

PARS ALTERA, In qua de Therapeia agitur.

*ry o:

ONIYEliSmGFll

CONSPECTUS

MEDICINiE THEORETIC^E

C A P. XXiV.

De medendi ratione; de natura remediorum; de confrfiis medendi, ad janandos^ aut miti- gandosy aut pnecavendos9 morbos.

9jo. TNNUMERA, quas vel provida

Natura fuggefferit vel humana

induftria comparaverit, remedia,

quamvis admodum inter fe diverfa, tum

quod ad caeteras et magis manifeftab dotes,

tum maxime quod ad vires fuas medici-

Vol.II. f A nales,

\

2 CONSPECTUS Cap.XXIV.

nales, tamen haud inepte ad pauca ge- nera referri poffunt, fecundum effe&us ge- nerales atque manifeftos, virefque fimpli- ciflimas (71. 4.) quibus in corpore humano pollent.

951. Nullus enim aut modus aut ordo, aut vera et utilis medicamentorum facul- tatum fcientia foret, fi remedia nominata atque ordinata effent, ut olim apud medi- cos folebant, et adhuc apud populum fo- lent nominari, fecundum eorum vires et facultates occultas, eorumque ufus in va- riis morbis compofitis fanandis, aut de- mum fecundum varia organa corporis, quibus maxime prodeffe, et quafi dicata effe, videbantur. Medicos tandem tasdet et pudet, diutius garrire de remediis fpeci- fcisy et alexipharmacis, et fibrifugis% et ce- phalicisy et ophthalmicis, et cardiacisy etfo- machicis, et reforativis, aut de antiphthifcis , aut anti-hydropicis, aut anti-paralyticis^ nifi eorum naturam et modum quo profint, quodammodo oftendere et explanare poflint.

952. Neque

MEDICINiE THEORETIOE. 3

952. Neque profe&o fat medico eft fclre quaedam remedia adverfus quofdam mor- bos prodefle folerej nifi fimul intelligat qua ratione id boni efficiant, et cuinam fimpliciflimorum morborum, qui manifef- tum atque compofitum morbum faciunt, potiflimum occurrant : fin minus^ eorum etiam remediorum quse optima funt ufus et adminiftrationis incertus, neque diver- fis aegris, aliter atque aliter fe habentibus, fua remedia accommodare poteritj neque idonea feligere, neque in uno quovis segro quas maxime idonea funt tuto et eSicaciter dare. Nam in adminiftrandis remediis memoria femper tenere oportet, non no- minis morbi folum, neque fane generalis ejus naturae, rationem efle habendam, fed nmltas vel minutiflimas faepe res eflfe re- fpiciendas, tum quse ad morbi originem 6t eaufas, et indiciorum varietatem et con- jundtionem, tum quae ad segri ftatum, ei vires, et peculiarem fortafle corporis eon- ftitutionem, attinent. .

A a 953. Pr»~

4 CONSPECTUS Cap. XXIV.

953. Praeterea, fi remedia ordinata eflent vel fecundum partes corporis quibus opem ferrent, vel fecundum morbos compofitos quos viderentur fanare, perfpicuum eft, confufionem nunquam expediendam in materia medica effe orituram, multaque re- media fub variis et diverfiflimis generibus comprehenfum iri; quoniam, fecundum varios morbos qui corpus infeftent, variaf- que horum caufas, et aegrotantium ftatus et conftitutiones, eadem res nunc capiti nunc ventri prodeffe poteft ; interdum ad- verfus febrem, interdurrv adverfus paraly- fin, interdum adverfus hydropem valere ; modo lippitudinem, modo podagram, mo- do alvi fluxum, lenire vel fanare.

954-

Igitur remedia nominari et ordi-

C3

,,nari debent, ex efle&ibus eorum conftan- tiflimis et fimpliciflimis. Hinc porro fe- quitur, quo melius perfpedtse et intelledta? fuerint medicamentorum facultates, et quo perfe&ior et accuratior fuerit fcientia et ars medica, eo fimpliciorem fadum iri ma-

teriam

MEDICINJE THE0RETIC7E. 5

tcriam medicam, eoque pauciora nomina feu genera remediorum medicos in ore effe habituros. Quamvis enim haec medicinae pars nuper adeo exculta fit, et, rcjeclis multis mcdicamentorum generibus, majo- rum ignora:itiae et credulitatis prasclaris monumentis, in formam perfpicuam et elegantem redacfta, tamen non dubium eft, qnibufdam remediorum generibus quse medicis adhuc in ore funt, eam facile et fine damno effe carituram ; nimirum fi no- mina quas facultatibus remediorum danda effent, tantum ab effedlibus illorum fim- plicifllmis fuiffent derivata.

955. Singula porro remedia, quoe fub unoquoque nomine vel titulo generali comprehenduntur, quatenus a fe invicem differant, fimili modo ordinari et diflingui poffunt; five tantum magnitudine, et quafi gradibus, ejufdem effe&us generalis difcre- pent, five, praeter generalem et communem effedum, quaedam ex iis alias poflideant et fibi proprias vires.

A 3 956, Re-

6 GONSPECTUS Cap.XXIV.

956. Remedium vero eft omne auxilium, quod mutationem falutarem in corpore humano efficere poteft.

957. Talia auxilia ad tria capita gene-? ralia referri folent ; chirurgiam fcilicet, medicamenta, et vita* genus, feu regimen, ut vocatur ; fub quo comprebenduntur non modo viclus, variarumque corporis, quatenus a nobis regantur, fundttonum regimen, fed animi quoque adminiftra- tio.

958. Remediorum virium, et modi qup corpori humano profunt, fcientia, Thera- feia generalis vocari folet.

959. Explanatis jam quatenus facultas fuerit fani corporis muneribus, morbo- rumque fimpliciorum indiciis et caufis, proximum eft oftendere, fecundum infti- tuta medicina? rationalis (72.), qua ratione remedia funt ita accommodanda morbis, ur? caufis eorum correclis vel fublatis, ae-

grotantes

MEDICINJE THEORETIC7E. 7

grocantes iterum integra fruantur valetu* dine.

960. Medicinas vero rationalis principiis imbutus, perfpe&o probe segri ftatu, tum quod ad morbi figna, tum fimul quod ad res non morbofas, judicat quid fibi fa- ciendum ; quid nimirum in aegro corpore mutandum, ut fublata vel totius morbi vel partis aut figni ejus cujufvis caufa, vel in integrum fanetur morbus, vel mitior faltem, et tutior, et tolerabilior fiat.

961. Tale judicium vocatur confilium me- dendiy feu indicatio curatoria : res ipfa, qua- lifcunque fit, in aegro, quse iftud judicium medico fuggerit, vocatur indicans: muta- tio vero quam medicus neceflariam faflu credit, indicatum dicitur : mutatio ifta de«- mum efficitur, et medendi confilium abfol- vitur, ope remediorum.

962. Plurimum profe&o inter medicos difputatum eft, unde fumenda effenc con-

A 4 filux

8 CONSPECTUS Cap.XXIV.

Jilia medendi. Si medicina prorfus per-

fedta efTet, omniumque morborum caufas proximse cognitas, (fecundum notionem il- lam vulgo apud medicos receptam (46 7.) de caufa proxima morbi), et remedia ad quamlibet mutationem efficiendam idonea cognita et in promptu eiTent, tum perfpi- cuum foret, a proxima caufa (pofthabita remotiorum confideratione) in omni morbo confilia medendi fumenda eflfe, adque eam fere folam refpiciendum ; quippe qua fublata, tota fimul tolleretur fignorum morboforum caterva.- — Tantum vero abeft ut ars falu- tifera talem hadtenus attigerit perfe&io- nem, ut raro ad caufam morbi proximam remedia accommodandi facultas fit, neque alias res, tum caufas remotiores, tum quo- que figna prxfentia morborum, negligere liceat.

963. Sunt tamen quatuor res quibus

maxime nititur medicina rationalis, et

unde, omnium medicorum confenfu, con-

fJia mea^ndi redte deduci poffunt : caufsc

imprimis k

MEDICINiE THEORETIOE. 9

imprimis rernotiflimae, quas corpus tantum xnorbo opporcunuin reddunt; caufse remo- tae excitantes, quae corpori fic opportuno exiftenti admotae, morbum inducunt; cau- fa proxima, (ubicunque hsec detegi et de- iiniri poteft), concurfu priorum effecta, ip- faque morbum efficiens ; et demum fingu- la morbi figna vel indicia, varineque aegro- tantis conditiones, vel praefentia, vel prce- terita, vel etiam futura, fiquando fignis quibufdam praefentibus, fortaffe fatis levi- bus, de aliis et gravioribus mox venturis quodammodo monanur,

964. Nonnulli autem, neque profe<5lo parvi nominis audtores, contendunt, confi- l\a medendi fsepe fumenda effe ab experi- entia rerum juvantium et laedentium, et a viribus feu conatibus Naturx ipfius in aliis exemplis cum fimilibus morbis con- flictantis (65. et feqq.) ; et interdum etiam a variis appetentiis aut defideriis infolitis aegris contingentibus, quibus, tanquam in- ftinctu quodam, perducuntur ct invitan-

tur

io CONSPECTUS Cap.XXIV,

tur ad res falutares, et divertuntur a per- niciofis (650.).

965. Alii vero negant confdia medendi ab his rebus redle deduci, talemque medendi rationem nomen medicinse rationalis me- reri. Vocabulum certe non meruit ut de eo difputetur ; neque de re ipfa ulla ex- iftere poteft controverfia; nemo enim fa- nus negaverit, boni et fapientis efle medici (fiquidem rationalis vocari nequeat) ad Na- turae conatus, et segri defideria, et experi- entiam rerum quae juvant vel laedunt, om- ni attentione refpicere, et ab iis fsepe do- ceri, et in arte fua exercenda dirigi.

966. Saepe revera difputarunt medici, quibus in exemplis Naturae conatus adju- vandi promovendique effent, quibus fo- piendi et compefcendi. Neque fane de tali re praecepta ulla certa et fixa dari poflunt ; quippe quia curatio omnis accommodari debet fingulari uniufcujufque aegri condi- tioni. Medici igitur erit, in fingulis mor-

borum

M-EDICINJE THEORETIC^. n

borum exemplis, quid maxime profutu- rum fit aegro judicare, et Naturae conatus, fi tuti et utiles vifi fint, fecundare ; fin minus, ipfos pro morbis, vel faltem pro fignis morborum, habere, arte fua vel tem- perandis vel penitus fiftendis.

967. Pari ratione, fagax medicus de uti- litate aut periculo variorum appetituum in morbis accedentium judicabit, et quando et quoufque iis indulgere conveniat. Et de fingulis hujufmodi conatuum feu in- ftinctuum, non fecus ac de remediis arte comparatis, caute et fedulo confiderabit, quid morbus poftulet, quid segri conditio finat, quid prae omnibus vires ejus ferant, quidque demum ferre recufent.

968. Quin et omnes boni medici ad ea remedia femper confugient, (five modus quo profunt intelleclus fuerit necne), quse certa experientia prodefle comprobaverit; et ab iis abflinebunt, quse eadem expe- rientia, nocere, aut ni! prodefle, oftende-

rit.

14 CONSPECTUS Cap.XXIV.

rit. Tantum enim prodeft fcientia medica, quantum ad bona remedia bonamque cu- > rationem perducat ; neque profe&o aut leges philofophandi, aut quidem fenfus communis, finunt fidem adhibere ulli ra- tiocinationi, utcunque fpeciofa?, cui expe- rientia adverfatur,

969. Quoniam plurimoe fepe et admo- duai diverfae in eodem aegro fimul exiftere pofTunt morbofse conditiones, variaque morborum figna eodem tempore urgere, quorum nonnulla quam ipfe primarius, morbus plus moleftiae faceffant, forfan etiam plus periculi afFerant ; fatis perfpi- cuum eft, multa fimul medendi confilia (960. et feqq.) interdum effe oritura, quibus vel omrxibus eodem tempore, vel aliis poft alia, prout res poftulaverit, vel ipfi facultas fuerk, medicus fatisfacere debet.

970. Varise aliquando res in eodem segro fimul obfervatx, idem remedium requi- rere pofTunt, vel, ut au£lores loquj amanr,

idem,

MEDTCIN^ THEORETIGE. 13

idem indicare. Sazpe autem res adeo di- verfse obfervantur, ut remedia non modo differentia, fed prorius contraria, et fibimet invicem oppofita, poftulent. Hinc quse vocantur co-indicantia et conU a-xndicantia^ de quibus tantum differuerunt medici.

971. Priora nullam afferunt difficulta- tem ; pofteriora faepe maximam, vixque, aut ne vix quidem, femper expediendam. Datur autem (quo fimplicius effe nequit aut certius praeceptum) plana illa et uti- liffima regula, majori neceffitati, quaeque magis urget, fatisfacere primo, pofthabita minoris cura ; fummoto enim, vel fuble- vato tantum, graviore \ ericulo, tempus da- tur ad leviora mala refpiciendi ; vel hasc forfitan, folis Naturse vinbus, ad fuum, opus jam propter levamcn melius valentis, brevi quoque fubmovetuntur — juvat ta- men monuiffe, plerafque lftiuimodi diffi* cultatum quae medicos tantum folitse fue- rantmorari, irnaginarias effe; fciiicet quae

a

14 CONSPECTUS Cap.XXlV.

a folis morbi fignis obfervatis, nulla illo- rum caufarum ratione habita, oriebantur.

972. Nemini vero latere poteft qui ad morborum caufas et figna animum atten- derit, plurima et admodum diverfa mala ab eadem caufa, puta morbo vel vitio quo- vis fimpliciflimo in corpore hserente, fuam originem trahere. Neque fane aut negan- dum eft hoc aut ridendum, tanquam di- verfi vel contrarii effe&us eidem caufse im- putarentur; prseterquam enim quod cor- poris conditio admodum variat, et vix un- quam in diverfis hominibus, ne quidem in iifdem, diverfis temporibus, prorfus ea- dem eft ; et fic varii ab eadem caufa affec- tus profluunt; unufquifque fere iftorum affedluum feu indiciorum morbidorum pro alia caufa morbida haberi poteft, unde, veluti a novo radice, novi morbi, nova vi- tia, nova morborum indicia, continuata ferie pullulant.

973, Igitur in tali ftatu bene perfpi-

cuum

MEDICINiE THEORETIOE. 15

Guum eft, a contemplatione uniufcujufque figni morbi compofiti, novum medendi con- filium efTe oriturum ; totque ideo remediis fere opus futurum ad morbum quemlibet fanandum, quot in fingulis aegris prseter naturam res obfervatae effent : et pari ra- tione, non modo innumera fere medica- menta eodem tempore, vel breviffimis in- tervallis, ab aegris effe devoranda, fed hsec quoque diverfiffimae naturse, fortafle etiam penitus contrarise ; ita ut fiquid fingula valerent remedia fibimet adeo adverfantia, fuos mutuo effedlus turbare et impedire oporteret, non fine gravi segrotantium in- commodo, vel forfitan periculo.

974. Quin et ratio pariter docet, et mul- ta experientia demonftravit, parum ple- rumque in curatione morborum profici ab iis qui talem curandi rationem inftitue- rint ; nimirum qui, negledla origine et caufa mali, in fingulis fublevandis morbo- rum fignis toti femet occupaverint. Ssepe enim nullis aut tolli aut fublevari poteft

remediis

i6 CONSPEGTUS Cap.XXIV.

remediis moleftiffimum morbi fignum, nifi prius fublata fuerit ejus morbi caufa. Vel fi forte fortuna remediis quibufdam validiffimis fufpenfa fuerit ejus moleftia, deleto fcilicet vel fuperato ejus fenfu, ta- men mulrum abeft ut cum hac moleftia periculum quoque morbi fubmoveatur.

975. Plerumque fane, mitigatis quibuf- dam vel omnibus morbi fignis, totus fi- mul fublevatur morbus, et non folum mi- tior, fed tutior quoque, et fanatu faciliotf evadit; forta£Te eciam Naturae viribus in- terdum fanatur penitus : quod tamen non conftans effe, plurima experientia com- probatum eft. Nec major aut frequentior fere in arte medica reperitur difficultas, quam ut fciat clinicus quando et quoufque mitiganda fint moleftiora morbi figna, pofthabita generali curatione mali, quae fublatis ipfius caufis abfolvi debet.

976. Facile igitur ex jam dictis intelli- getur differentia inter indicationes curatorias

et

MEDICINiE THEORETIO/E. 17

et indicationes palliativas audtorum medi- corum; quarum hse in mitigandis, illac in fanandis morbis, locum habent. Ratio quoque in aprico erit, qua utriufque ge- neris, praefertim pofterioris, medendi confilia alteri propofito interdum infervire queant. — Quin et exempla nimis frequenter oc- currunt, in quibus perfedlse curationi non eft locus, five fua natura morbus infana- bilis exiftit, five tantum imperfedta medi- cinae conditio idonea et efEcacia adverfus eum remedia non fuggerit. Et profeclo in omnibus morbis, quum jam ad extrema ventum eft, et inftantis mortis indicia fpem nullam curationis relinquunt, ali- quid adhuc folerti medico faciendum fu- pereft : erit enim quoddam, in tali mifer- rimo et defperato ftatu, lenire mala quse fummovere nequeat, et vfouHuw faltem moribundo moliri, fiquidem vitam ejus neque confervare poifit, neque amplius producere.

977. Aliud denique neque leve neque Vol.II. f B inutile

18 CONSPECTUS Cap.XXlV.

inutile opus medici fufcipere voluerunt, et arte fua non modo morbos jam praefentes fanare, fi fanabiles exifterent, vel lenire faltem, fi fpes nulla fanationis data effet, fed fanitatem quoque tueri, morbofque ita arcere, ut quicunque eorum inftituta rite fervaffent, nunquam aegri forent, fed fani femper viventes extremam vitas humanse metam facile attingerent. Multa fane, et quaedam bona, de his rebus praecepta a medicis dari folent, quorum notitia in multis occalionibus egregio ufu non care- bit, quamvis multum abfit ut omnia bona fint, vel ut ipfum de fanitate tuenda pro- pofitum fit adeo facile ac fibimet perfua- ferint. Neque profedlo multum profece- runt hactenus, qui ad normam medicam vi- vendi rationem femper accommodare ten- tiverint; et minus adhuc qui ope reme- diorum profperam valetudinem firmare et confervare conati fint.

978. Omnis autem tuendae fanitatis cura9 pmnifque morborum arcendorum fpes et

fiducia,

MEDICINiE THEORETICiE. 19

fiducia, hoc folo cardine verfantur, nempe, ut a caufis morborum remotis, cum ab iis quas proclivitatem faciunt, tum quoque ab iis quse in corpore fic proclivi fadto mor- bum quemlibet excitent, quantum fieri. poffit, prsecaveatur, et hse omni cura evi- tentur, illse corrigantur; nam nifi utrifque concurrentibus (42.), nullus fieri poteft xnorbus. Saepe vero vel ab altero vel ab utroque genere caufarum morbofarum ho- mines defendere aut liberare poflumus, et fic vel infirmiflimos et maxime valetudi- narios nonnunquam diu prasftare incolu- mes. Interdum mala ad quofdam morbos proclivitas in conftitutione inhaerens, nul- lis poteft aut tolli aut corrigi modis: in hoc ftatu, evitando noxas externas res peragetur. Interdum yero ab alia magis parte difficultas premit; fcilicet cum iilx noxas, propter fuam frequentiam atque conftantiam, et vitse genus parum ido- neum quod multi degere coguntur, vix poflimt penicus evitari: tum ad proclivi- tatem ipfam corrigendam et minuendam, B % vel,

2o CONSPECTUS, &c. Cap.XXIV.

vel, fi facultas fuerit, prorfus eradican^ dam, fumma ope niti oportet. Neque ob- fcura ratio, qua eadem remedia, eodemque confilio data, quse adverfus morbos jam. formatos prodeffe folent, huic quoque pro- pofito infervire queant. Talis enim pro- clivitas ad morbum pro leviore quafi morbo (43.) haberi poteft, a quo magnitudine tantum, non genere differt, iifdemque igi- tur modis atque remediis ac gravior mor- l>us fubmovebitur.

CAP.

2X

C A P. XXV,

De di&ta <egrotantium<

979* A Rgumentum,idqueprofe(5bhaud jlT\. levis momenti, prius fefe conii- derandum offert, quam ad varia medica- mentorum genera enumeranda, eorumque vires et adminiftrationem explaiiandas^ progredi fas fit; qualis nempe diseta segris conveniat* et qua ratione haec prout fes poftulaverit varianda fit, diverfifque mor- bis quibus homines plectuntur accommo- danda*

980. Quantum in hac re fiducise: olim

pofuiffent medici, nemo potefl ignorare qui

veterum libros vel femel infpexerit. Tanta

B 3 enim

0.1

CONSPECTUS Cap.XXV.

enim cura et diligentia hanc medicinse par-

tein excoluere, ut bene perfpicuum fit,

plerofque eorum disetse multo magis quam

remediis fuifle confifos. Quin et fecla me-

dicorum apud Veteres aliquamdiu floruit,

quibus perfuafum erat omnes morbos iif-

dem rebus efle fanandos quibus fani quo-

tidie utimur, fed tantum prd mutata cor-

poris conditione mutatis, variifque mor-

borum caufis atque naturis rite accommo-

datis. Probe etiam noverant, ex gymna-

iiis, et athletis in iis educatis, quanta vi

in corpore humano polleret diseta, et tota

vivendi ratio. Hinc fadum eft, ut de

fingulis fere morbis fanandis, et de pro-'

fpera valetudine tuenda, innumera, et quse

videantur accuratiflima, praecepta ab anti-

quis acceperimus, quorum nonnulla bona

atque idonea funt, fcilicet quae ipfi vel

multa experientia vel fana ratiocinatione

didfcerant ; longe vero plura futilia, in-

epta, et pene abfurda reperiuntur, nimi-

rum quae praejudicia a longa confuetudine,

aut experientia vaga, et parum accurata, et

male

MEDICIN^E THEORETIC^. 23

male intelledta, aut . prorfus imaginaria, aut demum falfae opiniones de natura et caufis morborum, et de effectibus variorum generum disetse, iis fuggefferant.

98 1. Hujufmodi veterum commentis, poft multa fecula, vix, aut ne vix quidem, deletis, novi accefTerunt et vix minus gra- ves errores, ex opinionibus chemico-medico- nim fuperioris feculi plerumque derivati, variifque quae tunc et nuperius recepta? funt de caufis morborum conjedluris, pro more medicorum, accommodati. Sic, dum medici credebant unumquemque fere mor- bum in corrupta aliqua hujtnorum. con- ditione maxime confiftere, omnia fere de diaeta segrotantium prsecepta hoc prsefer- tim cardine verfabantur, ut cibi potufque affumerentur contrariae naturse ifti humo- rum conditioni quam morbum facere cre- debant, quamque per mixturam et vim chemicam ajimentorum corredtum iri fpe- rabant.

B 4 982.Quantum

-i4 CONSPECTUS Cap. XXV.

982. Quantum vero cunque his derebus

■s

aut veteres aut recentes fcriptores medici erraverint, tamen nemo qui naturam cor- poris humani morborumque quibus obno- xium eft vel minimum intellexerit, unquam dubitaverit, ingens faepe et certiffimum ad- verfae valetudinis praefidiutn, interdum for- taffe folum auxilium, in idonea diseta efTe pofitum. Imprimis, quia, ut jam (55. 646. et feqq. 948.) diclum eft, multi ec quidem graves morbi a natura diaetae qua homines utuntur plane fuam originem ducunt, five haec, vel qualitate, vel quantitate, vel de- inum utraque, minus idonea fuerit af- fumpta ; et in hoc ftatu, ut malus eflfe&us tollatur, prius tollenda efl ejus caufa : tum porro, quia multa alimentorum genera in aliis atque aliis morbis aut perniciofa fiunt aut falutaria, quamvis morbus ab alia prorfus caufa ortus fit, prout ipfa ali- menta fua natura vel faveant vel adver- fentur ifti morbofse corporis conditioni in qua malum maxime confiftit, five hoc in humoribus five in partibus folidis infede-

rit :

MEDICINjE THEORETICiE. 25

rit : tum denique, quia in omni fere mor- bo, acuto pariter atque vetufto, ipfa ali- inenta, quse fua natura optima funt, et fano homini faluberrima, faepe minus idonea fiunt, non magis propter generalem infir- mitatem corporis, quam propter debilita- tem fpecialem organorum et virium quac cibi concodlioni, et partium quas fuperflu- entes et noxise in corpore fa&se funt expul- fioni, inferviunt; ita ut quicquid fere ali- menti aifumptum fuerit fegnius et tardius concoquatur, vel forfan nunquam in idone- um nutrimentum convertatur, et fic corpus non modo non reficiat, fed multum gravet, ventriculumque imprimis et inteftina ita opprimat, ut aegrius in pofterum fua fun- gantur oflicia: rebus vero fic fe haben- tibus, non mirum erit, fi primis morbi indiciis haud parum audtis nova infu- per et graviora accedant mala; neque pro- fe6lo dubium eft, alimenta notiflima atque tutiflima, quseque in ufu quotidiano funt,, aegrotantibus intempeftive conceflfa, pefli- mos fepe habuifle effe&us, neque femper morte camifle.

983. Igi-

<z& CONSPECTUS Cap.XXV.

983. Igicur bene perfpicuum erit, curam atque attentionem haud leves dandas eflTe diaetae aegrotantium ; et multa peritia faepe opus effe, ut fciat medicus qualia alimenta et quo tempore fingulis segris fint permit- tenda. Quoniam vero neque limites ne- que propofitum hujus operis aut finunt aut poftulant, ut de cura fingulorum mor- borum agatur, fat fuerit in hoc loco con- filia et praecepta quaedam quam maxime generalia tradidifle, de diaeta quae in duo- bus morborum generibus, acutis fcilicet atque vetuftis, conveniat. Hsec bina mor- borum genera, quum adeo diverfa et fere contraria exiftunt, omnefque morbos quo- dammodo comprehendunt, do&rinam ge- neralem de diaetae adminiftratione fatis il- luftrabunt, quam unufquifque fingulis morbis (perfpedlis prius fpecialibus eorum naturis) facile noverit accommodare.

984. In plerifque morbis acutis, febri- bus fcilicet, aliifque affedtionibus ejufdem naturse, talis fere exiftit appetituum natu-

ralium

MEDICINiE THEORETIC^. 27

ralium ftatus, ut aegri cibum non modo non appetant, fed multum faftidiant, faepe ctiam nullis argumentis aut precibus in- ducantur, ut hanc repugnantiam ita vin- cant, ut vel unam bucceam cibi, quamvis delicatiffimi, fumant.

985. In hoc igitur ftatu, abfurdum certe foret multum cibum cujufvis generis se- grotanti prsefcribere ; prasfertim quum et ratio docet, et plurima experientia com- probavit, cibum quem repugnante natura, et deficiente appetitu, aut fani aut segri, fe- bricitantes imprimis, fumpferint, segrecon- coqui, et corpus parum nutrire aut refi- cere, et nihil prodeife, et faepe multum no- cere, gravatis fcilicet et irritatis ventricu- lo et inteftinis plurima materia corrupta, et acri, et putrida; nam parum omnino in talibus morbis nutrimenti ex iis reforbe- tur in fanguinem ut decet deferendi, et N ideo multo plus ftercoris quam in fanis ex eadem cibi quantitate in inteftinis conge- ritur, ejufque multum corrupti; prsefer-

tirt/

28 CONSPECTUS Cap.XXV.

tim fi alvus, ut fere accidit, diu aftrida fu- erit; unde fepe calor au&us, propter ni- mium ftimulum corpori jam praeter na- turam calenti admotum, et infirmitas au- gefcens, et anxietas ingravefcens, et dolor capitis, et fitis, et naufea, et vomitus, et tormina, et haud raro ingens alvi fluxus dirficillime fiftendus ; quas omnia et mo- leftiflima aegro funt, eumque miferrime agitant, et revera fua natura perniciofa funt, et qussdam ex iis valde periculofa.

>- 986. Cibus igitur acutis morbis decum- bentibus quam parciflime dandus eft ; et potius concedendus petentibus quam im- perandus repugnantibus ; quoniam hac de re plus fere periculi eft in exceffu quam in defeclu ; natura enim in talibus morbis tenuiflimo viclu contenta eft, et validiore facile opprimitur, et faepe nihil fere prster potum idoneum requirit. Non tamen idcirco cibus febricitantibus, vel ab ipfo morbi initio, omnino denegandus eft, prae- fertim fi seger quicquam appetit ; fed ma-

gis

MEDICIN^ THEORETICJE. 29

gis adhuc quum malum jam inveteravit, aliquantum idonei cibi converut ; tunc e- nim et vires multum collabuntur, et cor-r pus mirum in modum marcefcit, et faspe humores, ut videtur, multum putreicunt. Cibo igitur in hoc fiatu plane opus fuerit, qui, dummodo ut decet concodus fit, op- timum remedium fiet, et corpus fimul re- ficiet aletque, et vires fuftinebit, et putri- dam corruptionem humorum, fiqua fuerit, quam optime corriget.

987. Quod qualitatem vero r!T i acutis morbis decumbentibus permitteud; atti- net, Natura ipfa ufque monet, eum ex fru- gibus et oleribus, non ex carnibus, tfTe defumendum. Rariflime obfervantur ex- empla febricitantium, qui carnes, cibofque ex iis confe&os, quamvis delicatiflimos, aut appetunt, aut fine faftidio contemplantur ; iidem vero asgri, poma, aut legumina, aut demum panem communcm, avidifli- me interdum devorabunt.

988. Quin

30 CONSPECTUS Cap. XXV.

988. Quin et ratio docet, fruges 111 tali- bus morbis pro alimento carnibus longe prseftare : imprimis quia hx, fi modo re&e concoquuntur, plerumque nimis nu- triunt, et nifi concoquuntur, perfpicuum eft nocituras effe; tum quoque quia cor- pus nimis excitant et calefaciunt, et fitim inducunt vel augent, et febrem faepe in- tendunt ; tum porro, quia ipfas facile et fponte putrefcunt, et forfitan humores corpor;s, ad iftum ftatum jam nimis ver- gentes, velocius in putredinem rapiunt; et demum, quia difficilius et tardius in ventriculo folvuntur etconcoquunturquam fruges, et ideo diutius in eo commoran- tur. Fruges vero facile folutsc, et brevi concodtae, ftatim ex ventriculo in intefti- na tranfeunt, et alvum laxam faciunt, et corpus modice alunt, fed non onerant, neque faginant; idem refrigerant potius quam ealefaciunt, et fitim fedant, et fe- brem temperant, et putredini fortiter oc* currunt.

989. Omnes

MEDICINiE THEORETIC£. 31

989. Omnes igitur, vel faltem pleraeque fruges quae in communi ufu funt, poma matura, radices efculentse, olera, legumi- pa, et far omne, hordeum, avena, triti- cum, oryza, &c. et glutinofa. qusedam alimenta ex plantis derivata, veluti gluten radicis orchis, aut fago, ut vocatur, variis modis coda et prseparata, acutis morbis laborantibus tuto poffunt concedi. Neque res levis momenti eft, tot prodigam Natu- ram fuggerere alimenta idonea, eaque tam facile variari poffe, quoniam segri fere fem- per omne cibi genus, utcunque idoneum et primo gratum fuifTet, cui aliquamdiu affueverint, faftidiunt, et alium cibum, vel eundem aliter codtum, magis appetunt.

990. Ex cibis (989.) enumeratis, poma atque olera tenuiffimum alimentum prse- bent; legumina atque radices (praefertim quse farinam habent, veluti battata) paulo validius, far vero omnium frugum longe validiflimum, triticum imprimis atque pryza, quae multo magis nutrire dicun-

tur

32 CONSPECTUS Cap.XXV.

tur quam hordeum vel avena. Ex omni- bus vero nullum fortafTe cibi genus fua na- tura melius eft, aut aegrotantibus accom- modatius, quam bonus panis fermentatus, quippe quo nihil fere folutu et conco&u facilius fit, aut magis nutriens, aut plerif- que aegrotantibus jucundius. Panis ita- que fermentatus, aut mollis, fed non ni- mis recens, aut cum aqua coctus, et in maffam tenuem et molliffimam redaclus, quas panado di&a eft, aut demum toftus, fiquando aeger ficciorem aliquem cibum appetit, quod faspe accidit, monente ni- mirum ipfa Natura fluidum prorfus ci- bum non convenire (624.), idoneo febri- citantibus alimento erit.

991. Hordeum vero, prae omnibus aliis cibi generibus, ab antiquiffimis etiam temporibus in morbis acutis praefcriptum fuit atque laudatum, multaque de eo rite coquendo, et variis modis praeparando, tra- dita funt praecepta ab ipfo medicinae patre. Sic ptifana varix craffitudinis, vel aqua

hordeacea

MEDICINJE THEORETIQ&. 33

hordeacea, ut nunc vocari folet, pro cibo paritef atque potu in febribus a medicis prsefcribitur. Quin et hordeum ipfum probe codlum et mollitum, aut purum^ aut cum uvis paflis, aut pauxillo facchari, aut vini, mixtum, bonum et tutum in a- cucis morbis alimentum eft.

992. Ex avena quoquealiqui comparan- tur cibi, febricitantibus fatis idonei. Pul- mentum ipfum avenaceum haud malus cibus eft ; frequentius vero datur tenuil- fimum pulmentum, feu decodtum avenace- um, quod potus fimul atque cibus effe po- teft. Noftrates quoque, praefertim rufticijj optimum et febricitantibus accommoda- tiffimum cibum ex furfure avenaceo prae- parare iiorunt, cui multam aquam ca- lidam affundunt, et agitant ut probe mifceantur: deinde poft aliquot dies, fubfi- dente furfure, liquorem qui fupernatat jam fpiffefcentem et acefcentem effundunt, et coquunt donec coeat in pulmenrum*

Vol. II. t C vel

34 CONSPECTUS Cap.XXV.

vel potius gluten tenue, conco&u facilli- iiiura, et leniter acidum.

993. Radices efculentae, et legumina, et olera, febricitantibus rarius dantur ; nec quicquam peculiaris commodi habere vi- dentur : prseterea, quasdam ex iis diffici- lius concoquuntur, et ideo corrumpun- tur, et nimis diu retinentur in ventriculo aut inteftinis. Nihil vero obftat, quo mi- nus, petente aegro, aut deftciente magis idoneo cibo, febricitanti pleraque eorum Concedantur.

994. Poma vero mida, et omnes fru&us maturi, in acutis morbis nunc segris libere plerumque permittuntur, nifi aliquid pras- ter folitum, veluti ventriculi afTeftio ve- hemens, aut gravior alvi fluxus, ufum eo- rum prohibeat ; neque tamen femper e- tiam in hoc ftatu nocent, quoniam alvi fluxus* et aliae ventris affedtiones, in febri- bus, faepe a putredine, non ab acore* oriri videntur; et tum verifimile eft pomorum

omne

MEDICINiE THEORETICjE. 35

omne genus profuturum potius quam no- citurum efle.

995. Neque demum carnes ipfa?, cibique ex iis conflati, febricitantibus femper funt deneganda, imprimis fub finem longarum febrium, cum faepe mera debilitas plus quam vera febris figna urget, et plus peri- culi minitatur; tum forfan alimento quod aeger concoquere poffit validiffimo et ma- xime nutriente opus erit, ad alendas cor- poris vires*

996. Quin et segri in hoc ftatu nonnun- quam tales cibos ultro appetunt, et avide fumunt, et poftea melius fe habent; et plurima et valde mira decantantur exem- pla segrotantium, qui, poftquam omnia remediorum auxilia fruitra tentata fuiflent, et diaeta tenuis, quse fere imperatur, potius nocuifle vifa eflet, ope multse carnis avide aflumptae, vel potius devoratae, a morbo quo confli&abant penitus fuerint liberati.

C 2 997. Hujuf-

36 CONSPECTUS Cap.XXV.

997. Hujufmodi vero exemplis non ni- mis fidendum eft; prseterquam enim quod talia in re medica miracula fufpicione quadam raro careant, fatis probabile eft, iftiufmodi morbos acutos, qui folo car- nium ufu fublati elfe videbantur, alia pror- fus ratione, five folis naturae viribus, five auxilio remediorum, fuiffe fanatos, neque tantum carnium appetitum prius accidiffe quam malum jam levaturn efiet, et aegri redeuntis fanitatis vires atque beneficia experiri inciperent; ita ut talis voracitas fignum potius et effectus quam caufa fuble- vatac aut decedentis febris haberi debuififet. Certe nemo fanus talibus hiftoriis, utcun- que verse fuerint, ita confidet, ut prandium ex carnibus pro remedio prsefcribat febri- citanti, jam forfitan naufeanti, omnem- que vel delicatiflimum cibum prorfus faf- tidienti.

998. Carnes igitur, cibique ex iis pa- rati, febricitantibus femper caute atque parce, et tum maxime permittenda funt,

cum

MEDICIRE THEORETIC^. 37

cum neque febris vehemens, neque calor magnus, neque fitis immodica, neque figna multae putredinis, adfunt, fed ingens de- bilitas, a longo morbo, et diuturna inedia, valde urgent, et cegri ipfi carnes appetunt; quod profedlo raro accidet nifi profuturse fint: vel fi forte, propter delirium, aut tae- dium tantum diaetse vulgo prsefcriptae, car- nes flagitaverint, quum hse, propter na- turam morbi et ftatum corporis, minus idonese funt, tum ipfas quas adeo cupi- verant quamprimum guftaverint, ftatim fere faftidiunt, neque tantum plerumque earum fumunt quantum corpori multum poflit nocere.

999. Quod formam vero attinet qua tales cibi febricitantibus concedi debeant, id maxime obfervandum eft, ut ita co- quantur et praeparentur, ut concodlu fint quam facillimi, et ventriculum quam mi- nime onerent, et corpus quam minime excitent aut calefaciant; quocirca rarius purae et folidse carnes, five aflae five elixse, C 3 i«

38 CONSPECTUS Cap.XXV.

in acutis morbis permittuntur aegris, ni- mirum ad quas folvendas et concoquen- das ventriculus et inteftina, ob infirmita- tem, minus valent; et decoda vel jufcula tenuia ex carnibus, vel jufcula gelata, qui- bus paululum vini, et facchari, et fucci citrei, adjici folet, faepius praefcribuntur. Hasc profecto fatis idonea funt, et quan- tum opus fuerit alunt, fortaffe etiam plus quam folidse carnes in ftatu adeo debili, et facile plerumque concoquuntur, neque calefaciunt corpus, neque fitim augent, ne- que putredini favent, fed potius obfiftunt, et segris fsepe gratiflima funt.

iooo. Cavendum autem, ne aut nimis fortia aut nimia copia dentur jufcula ex carnibus parata, ne plus aequo alendo, corpus gravent, vel proprio ftimulo cale- faciant. Prasterea, talia jufcula, imprimis fortiora, nonnunquam segrius digeruntur quam folidae carnes modica quantitate affumptae, et magis nutriunt, et ideo plus calefaciunt. Ventriculus quoque interdum

tenuem

MEDICINJE THEORETICiE. 3^

tenuem fluidumque cibum male conco- quit, tum propter faftidium talis cibi, quod fsepe accidit (624.), tum propter de- fe<5tum foliti ftimuli, quem craffior vel fo- lidior cibus ventriculo fole^ impertire, Quapropter et licet et oportet nonnun- quam, cum propter flatum corporis cibus ex carnibus idoneus videtur, folidas carnes icgris, quamvis adhuc febricitantibus, per- mittere, (quas interdum melius quam juf- cula tenuia concoquuntur), vel faltem cum jufculis tenuibus panem toftum dare, ut aliquid folidi in ventriculo fit; interdum etiam ftimulantia feu condimenta quae- dam, veluti cyathus meri, aut paululum falis communis, (quamvis fua natura pa- rum idonei), necefTaria fiunt, quippe fine quibus scgri cibum aut nolint fumere, aut, fi. fumpferint, nequeant concoquere.

1001. Medium denique locum inter car-

nes et fruges tenet lac, cibique nonnulli

ex lacle parati. Lac autem et fatis nu-

triens eft, et parum ftimuli habet, et na-

C 4 tura

40 CONSPECTUS Cap.XXV,

tura acefcens, non modo non putrefcit ip- fum, fed corporis putredini obftat: igitur febricitantibus pro cibo et potu fimul con- cedi poteft, aut purum, (modo non nimia copia detur), aut, quod melius eft, quia purum lac et nimis alit, et ventriculo valde debili oneri effe poteft, multa aqua dilu- tum, aut extradto fuo oleo, feu butyro, te- nuius et magis acefcens fa&um ; aut de- mum, quod optimum eft, pro lacSte ipfo, ferum ejus, fublata et rejedl^ parte coa- guiata, maxime convenit, fcilicet quod ali- quantum alit, et multum reficit, et fitim temperat, et corpus refrigerat, et putredir nem arcet, et alvum leniter folvit.

1002. Quod potum vero attinet, tenuif- fimus fere debet effe in morbis acutis, et fubacidus, et frigidus, (nifi in nonnullis raris exemplis, in quibus, propter afFeclio- nem quandam fingularem aut ventriculi ipfius aut alius cujufvis organi, frigus to- lerari nequeat), et qualis aegris ipfis haud jnfuavis fit ; quapropter nunquam medi-

catus

MEDICINjE THEORETICLE. 41

catus effe debet, ficut olim mos erat, et etiam nunc eft apud multas gentes. Quic- quid medicamenti segris conveniat, detur iis ut medicamentum, et modo et forma quam minimum infuavibus: procul vero abfint infufiones et decodla medicamento- rum pro potu communi ufurpanda, quippe quse fitim plerumque non modo non fe- dant, fed multum augent, et anxietatem intendunt, et naufeam et vomitum ali- quando movent, et vfres frangunt, et alvi fluxum interdum inducunt; nimirum aut propter faftidium quod creant, xgros a bi- bendo terrent, quum potus apprime necef- farius effet, aut fi, imperante medico, co- piofe bibantur, tum ventriculo jam fafti- diente et naufeante non concoquuntur, ne- que per vafa reforbentia laclea ex inteftinis hauriuntur, in fanguinem deferenda; fed hasc et ventriculum diftendunt retenta, vel calore et humore fuo laxant, et folvunt, et infirmant, eorumque ideo munera impe- diunt, et generalem debilitatem mirum in modum augent,

1003, Potus

42 CONSPECTUS Cap.XXV.

1003. Pottis vero tenues, qualibus fani

ad corpus quivis modo calens reficiendurn

et fitim retlinguendam utuntur, febrici-

tantibus quoque, et fine periculo, et cum

omni commodo quod a medicata potione

expectari potuiffet, permittuntur ; aqua

fciiicet pura et gelida, vel quse fuper pa-

nem toflum infufa eft, vel cui paululum

vini aut fucci citrei miftum eft, vel cerevi-

fia noftra tenuis, vel liquor ille quem RuJJt •

ccquunt, et ®uas v^cant, omnia bona funt

contra caiorem, fitim, putredinem, alvi

duritiem, debilitatem, cunclaque demuni

febris peculiaria indicia; nifi forte fiquan-

do, propter acorem in ventriculo, aut alvi

fiuxum vehementem, acida et acefcentia,

qualia funt vinum mixtum, et cerevifia,

et cmnes liquores fermentati, minus con-

veniunt. Tum aliis jam dicflis potionibus,

aut decoclo avenaceo, aut hordeaceo, quae

nonnulli asgri amant magis et ultro petunt;,

uti oportet. Obfervandum quoque eft, po-

tus tenues fermentatos, vel vini paululum

qum aqua miftum, vel demum nonriua-

quarr\

MEDICINiE THEORETICjE. 43

quam cyathum meri, segris gratiora effe, et fitim melius et certius reftinguere, quam ullus potus aquofus; nimirum, quae pu- tredini fortiter occurrunt, et vires refici- unt; neque vinum femper calefacere cor- pus, fed nonnunquam plane refrigerare ; neque, demum, potus acefcentes alvi flu- xum femper augere, fed eundem haud raro reprimere (994.)«

ioo4.Denique,potus febricitantium plu- rimum variari, et, aut ipfis petentibus, aut tantum quem primo habuerant naufeanti- bus, mutari debet, ut ad libere bibendum quodammodo invitentur, fuavitate potus, et recreatione quam ex eo fentiunt ; neque imperentur bibere ad arbitrium medici, ne nimis fumere cogantur, (quod gravi in- commodo, vel interdum periculo, non ca- rebit), nifi propter delirium, aut ftuporem, neque fentire, neque petere quicquam pof- fint ; tum quidem de bibendo eos monere decet (217. 652.). •

1005. Ha:c

44 GONSPECTUS Cap.XXV.

1005. Haec praefertim de cibo potuque segrotantium in morbis acutis obfervanda. Quod vecuftos vero attinet, quique febre vel prorfus carent, vel ex alio atque pri- mario malo febriculam quandam oriun- dam habent, hi fsepe aliam longe curam poftulant, quamvis fane multa de diseta monita utrique morborum generi commu- nia exiftent, neque hic igitur repetenda.

1006. Imprimis igitur infigne eos inter difcrimen intercedit, quod dum in acutis cibi appetitus adeo deficit, ut metus ali- quando fit, ne segri, quibus morbus peper- ciffet, inedia abfumantur; in quibufdam vetuftis contra, appetitus adeo valet, ut periculum ikpe haud leve a nimia corporis plenitudine fit ; fcilicet quum propter na- fturam morbi ventriculus aut non laborat, aut quum ita aificitur ut appetitus minus infirmetur quam poteftas concoquendi ci- bum, et fic inutifi et nocituro onere gra- vatur; aut demum, cum appetitus pariter atque concoclio ciborum bene fe habent,

et

MEDICINjE THEORETIC^. 45

et fic, infligante praefertim prava luxus confuetudine, tantum alimenti fumitur et concoquitur a debili et morbido homine, quantum faniflimo et validiflimo cuiquam, plurimaque corporis exercitatione utenti, plus quam fuffecifTet ; dum ille, propter morbum, atque infirmitatem, tali vitae ge- nere, corporifque imprimis exercitatione, uti nequit, qualis fola tantum cibi onus exhalafle potuit, aut conflitutionem ab ejus noxa defendifle. In tali igitur flatu et vi- vendi modo, nil mirum fi primus morbus ingravefcat, aut novi et graviores morbi accedant.

1007. In multis morbis vetuflis, veluti in fanguinis nimia abundantia, aut fan- guinis profluviis, phthifi, paralyfi, poda- gra, alvi fluxu, hydrope, hyferia, dyfpepftay infania, carcinomate, melancholia, epilepfia^ ftrumis, fcorbuto, &c. curatio vel omnis, vel magna ex parte, dixtse committitur ; et innumera, et valde peculiaria, quas medici de ea cegrotantibus dare folent praxepta,

ad

46 CONSPECTUS Cap. XXV.

ad varias res, tum morbi naturam et ori- ginem, tum quoque aegri ftatum, fpeclare oportet.

1008. Oportet imprimis cibus natura et copia talis fit, qualis et aptus fit alendo et reficiendo corpori, et fimul non nimis nu^ trimenti prsebeat, et concodtu facilis fit, et nulla morbi indicia augeat, riec nova tnala inducat, fed morbofae corporis con- ditioni quantum fieri poflit adverfetur, et quafi remedio fit. Neque profeclo levis momenti eft, ut diasta praefcripta segris ip- fis non nimis ingrata fit ; fin minus me- tuendum erit, ne medici de ea prascepta aut prorfus negligantur, aut parum accu- rate obferventur ; pauci enim tantam vim atque conftantiam animi habent, ut in his rebus quamdiu opus fuerit fibi imperent, morbique fanationem tam dura lege acci* piant.

1009. Quod copiam cibi attinet, vix aut ne vix quidem definiri poteft ; prseterquam

enim

MEDICIN-& THEORETICiE. 47

enim quod copia quas neceflaria prorfus fuerit variat quam maxime in diverfis ho- minibus, aut in iifdem, diverfis tempori- bus, multo difBcilius eft in quantitate quam in qualitate efcse fibimet temperare. Multi a voluptatibus fplendidae menfas, quas nocituras fciunt, lubentes abftinuerint, qui tamen famem quotidie importunam segri- us toleraverint ; quapropter, nifi pericu- lum aliquid.gravius urgeat et inftet, aut ipfi aegri incommodum fuae voracitatis jam experti fint, vix opus erit quantitatem a!i- menti praefcribere ; tum quidem diaeta par- ciflima et tenuiflima neceflaria efle poteft, forfan etiam inedia ipfa per aliquod tem- pus haud inutilis*

1010. Quoniam vero adeo difEcile atque* ingratum eft quantitatem cibi praefcribere, medici faepe conantur qualitatem ejus ita determinare, ut seger, dum appeticui fuo indulget, tantumque cibi aflumit quan- tum huic fatisfaciat, neque nimis alimenti accipiat, nec quicquam edat quod ventri-

culus

48 CONSPECTUS Cap.XXV.

culus concoquere nequeat ; et fic neque hunc oneret, neque totum corpus plus sequo impleat.

ioii. Carnes vero, cibiqueex iis parati, multo plus nutriunt quam fruges aut lac, et ideo fsepe prohibentur, dum hsec fere ad libitum permittuntur aegris. Hoc praecep- tum in plerifque forlitan exemplis fat fue- rit ad determinandam nutrimenti copiam, ita faltem ut corpus non nimis impleatur. Saepe autem cavere oportet, ne vidlus ex ladte et frugibus, veluti pane communi, propter quantitatem affumptam nimis ple- nus fiat. Quod fi librse duse boni panis fermentati, cum tribus libris la&is vaccini in die, fat erit ad alendum hominem fa- num et validum, et multum fe exercentem, perfpicuum eft, dimidiam, vel fortaflfe ter- tiam partem iftius quantitatis, nimium futuram pro segro, debili, ignavo, et ledlo quafi affixo ; tamen tantum et amplius fsepe aflumitur ab segris, qui credunt fe vi<5tu tenuiffimo uti.

1012. Multum

MEDICINiE THEORETICiE. 49

10 1 2. Mukum quoque nocuit prxceptum illud commune atque plaufibile, quamvis revera ineptum prorfus, et fkpe periculo- fum, de vicflu valetudinariorum ; nempe, ut fsepe in die edant, et parum affumant uno quovis tempore; prse metu fcilicet ne ventriculus nimio onere fimul accepto op- primatur. Sed dum ab hoc prsecavetur, in aliud vitium curritur; nam multi hoc mo- do, quamvis aegri et debiles, plus nutri- menti fpatio unius diei devorabunt, quam fani fumere folebant ; iic etiam ventriculus multum infirmabitur, nunquam fere ut de- bet evacuatus; nam nihii magis ad ejus vires confervandas, aut reficiendas fi defe- cerint, confert, quam tempeitiva exinani- tio, et interdum etiam inedia aliqua, per fpatium faltem folito longius (621. 3.).

1013. Non minimum certe commodum disetae ex lade et frugibus comparatce in hoc confiflit, quod cibi forma fatis fim- plice et naturali fere fumuntur, neque condimentis corrupti neque arte coqui

Vol. II. D f mutati,

jfc CONSPECTUS Cap.XXV.

mutati, ut ad ingluviem invitent. Pari ratione carnes seque ac fruges, quum, propter rteturam mali aut flatum aegri, in longis morbis permittuntur, quam fim- pliciffime codte, affse fcilicer, vel elix^e, effe debent ; cavendumque a condimentis, ca- vendumque a varietate alimentorum, quas ambo famem quandam aliter non efuri- enti conciliant, et fic ad voracitatem invi- tant (642.).

1014. Non tamen fat eft cibum segris ve- tuftis morbis' laborantibus conceffum eos fatis nutrire, neque nimium alimenti prse- bere ; oportet quoque conco&u facilis fit, neque ventriculum graver, aut maleafficiat; res fane eo majoris momenti, quod nonnul- li morbi vetufti a morbofo ventriculi ftatu plane oriuntur, multique alii cum ventri- culi affectionibus arcUffimo nexu conjun- guntur, ita ut maxima eorum fanationis fpes in reftitutis ventriculi viribus pofita fit. Difficillimum vero eft praecepta ulla certa aut fixa dare de re adeo incerta ut

facilitas

MEDICINiE THEORETICjE. 51

facilitas concodtionis alimentorum, quxque a tot variis rebus pendet, imprimis autem a conftitutione aegri, et ftatu praefente ven- triculi, et natura morbi, et vi confuetudi- nis, et vitse genere quam ille degit, ejuf- que interdum faftidio et repugnantia, vel cupiditate aut amore, quorundam cibo- rum. Multi enim et optimi cibi, fua na- tura neque faciles neque difficiles concodlu, dici poffunt; fed tantum prout ventricu- lus fe habuerit, aut bene digeruntur in eo aut corrumpuntur.

10 15. Tuto vero dici poteft, omnes ci- bos, carnes pariter ac fruges, crudos quam codlos difficiliores effe concodu (642.).

10 16. Carnes quoque plurimum affae vel elixae, quam modice tantum aut leviter co&ae, duriores fimt concodlu, nifi hx faf- tidium moveant, quod concodionem om- nis cibi impedit.

10 17. Omnia oleofa, adeps, butyrum,

P 2 olea,

52 CONSPECTUS Cap.XXV.

olea, fere femper asgrius concoquuntur quam alii cibi ; praefertim ufta vel fridta ; quapropter ab aegris femper evitanda funt, vel faltem parciffime utenda, five pro cibo, five pro condimento ad alios ci- bos, quorum concodlionem, aliter bonam et facilem futuram, aliquando corrum- punt. Hsec ratio eft cur carnes faepe segris hac tantum lege permittantur, ut cum nullo alio condimento quam proprio fucco aut jure iftas comedant. Ob eandem quoque caufam cegri femper monendi funt, ne cum frugibus, veluti oleribus aut radi- cibus efculentis, multum butyrum vel o- leum fumant, ficut mos eft apud multas gentes.

1018. Carnes falitae, vel fumo vel aro- matis conditae, vel ficcse, et durae, et tena^ ces, difficillime concoquuntur, et ideo ae- gris fere fempcr prohibendse funt, nifi forte fiquando vehementi cupiditati obtem- perare oporteat, vel, propter infirmitatem ventriculi, cibo praster folitum acri et guf-

MEDICINiE THEORETICjE. si

tui grato opus fit, qui eum, fui muneris aliter impotentem, ftimulet, et ad juftam adtionem incitet.

10 19. Inter carnes terreftrium anima- lium quae menfis imponi folent, haud magnum difcrimen exiftit. Carnes ju- niorum quam adultorum, carnefque a- vium quam quadrupedium, contra vulga- rem notionem, nonnihil difficiliores vi- dentur effe concodtu. Ferae, quam cicu- res, magis falutares et faciliores concoclu habentur, fcilicet quse minus quam haec faginantur, et fanius et magis naturali- ter vivunt. Carnes vero avium quarun- dam aquatilium, veluti anatum, anferum, et fimilium, validiorem et fere gravio- rem cibum quam carnes aliorum alitum prxbent.

1020. Majus autem difcrimen interce- dit inter carnes pifcium. Omnes fane plu- rimum nutrimenti fuggerunt ; quidam vero, fi modo fimpliciter codi fuerint, fa-

D 3 cillime

54 CONSPECTUS Cap.XXV.

cillime digeruntur, alii contra difficilli- me ; omnes vero fridti, aut cum multo oleo vel butyro affiimpti, aegerrime conco- quuntur. Pifces imprimis maritimi, quo- rum carnes albae funt, cibum prsebent bo- num et levem. Idem dici poteft de oftreis, canceribus, aftacis, caeterifque fere con- chyliis. Pifces vero quorum carnes fub- rubrse funt, cum fluviatiles, tum quoque maritimi, veluti falmo, halec, fcomber, &c. nutrimentum validiffimum praebent, fed difficiles plerumque conccxftu exiftunt, par- tim fortaffe propter naturam carnium, par- tim quoque propter plurimum oleum quod habent.

1021. Lac ipfum vaccinum, quamvis plerumque optimus atque leviffimus cibus, nonnunquam aegre concoquitur, ventricu- lumque multum gravat ; fcilicet poftquam femel coacflum eft (638.), haud facile iterum folvitur, propter duritiem et tenacitatem quam adipifcitur. In hoc ftatu, lac natura tenuius, veluti afininum, melius refponde-

bit,

MEDICINjE THEORETICLE. 55

bit, vel etiam lac vaccinum aqua dilu- tum et faccharo commiftum. Flos ladtis, cujus magna pars merum oleum eft, fere femper difficilis concodtu reperitur : pref- fum vero lac ex omnibus fere quibus vul- go utimur cibis difficillime concoquitur, praefertim toftum, cum propter infignem tenacitatem, tum quoque propter oleum fuum uftum et fridtum. Vetuftior qui- dem cafeus, et jam psene corruptus, a multis concoctu fatis facilis reperitur; quin et multi putant, eum non modo ipfum fa- cile concoqui, fed aliorum quoque alimen- torum conco<5tionem promovere, prsefer- tim quse naturaliter ad acorem vergunt. Hoc autem, ut videtur, beneficium, potius tribuendum eft ftimulo quem infirmiori ventriculo impertit, quam putridse ejus naturae, quse ut vulgo creditur acori adeo adverfatur.

1022. Far omne priufquam fermenta-

tum fuerit, concocftu difficile eft, et ideo

validioribus tantum ventriculis accommo-

D 4 datum j

56 CONSPECTUS Cap.XXV,

datum; probe autem fermentatum facil* lime concoquitur, ita ut vel delicatiflimis aegrotis conveniat. Pari ratione radices efculentae, veluti battatay quas multam fa- rinam habent, aegrotantibus parum accom- modatse funt. Quin et ob eandem caufam legumina multa, veluti pifa, fabae, et fimi- lia, quse dum tenera et viridia adhuc funt adeo facile concoquuntur, ut plerifque ae- grotis tuto permittantur, quamprimuin maturefcunt, et farracea fiunt, difEciliora concodlu evadunt.

J023. Plerasque radices efculentae, atque olera, veluti rapum, aut paftinaca, aut brafiica, aut Jpinacea^ quo ipfa teneriora funt, eo facilius fere ab infirmo ventricu- lo concoquuntur. Neque t.ntum ad ge- nus plantae quam ad teneritudinem ejus fpedlare oportet ; braflica enim commums pro cibo affumpta, robultiflimis interdum oneri eft, dum caulfiorem aut brocoli9 infir- miffimi fsepe impune edunt, et bene con- coquunt.

1024. Poma

MEDICINiE THEORETICiE. 57

1024. Poma mitia plerumque admoclum falutaria funt, et a multis morbis aliquan- do defendunt, et quofdam praefentes fum- movent, et brevi folvuntur et facile conco- quuntur in ventriculo, modo neque nimia copia devorata fuerint, neque tempore mi- nus idoneo. TutiiTima funt vel pro jenta- culo vel pro coena afTumpta, vel aliquam- diu ante vel aliquamdiu poft prandium ; nam flatim a prandio, pleno fcilicet ven- triculo, vel forfitan nimis jam onerato, fi fuerint affumpta, perfpicuum efl haud pa- rum effe nocitura. Quod fi ventriculus valde infirmus eft, et acori imprimis ob- noxius, tum poma, quamvis maturifiima, aut omnino deneganda funt aegro, aut caute et parce admodum concedenda.

1025. Plurimi segri, disetse ex carnibus pro maxima parte diu affueti, frugibus, fiquando hx propter varias caufas magis aptae creditae funt, atque praefcriptae, diffi- cillime afTuefcunt, neque has fine faftidio fumere, aut fumptas fine magno tumuku

iji

58 CONSPECTUS Cap.XXV,

in ventriculo concoquere, poflunt. Ta- rnen prudentia atque perfeverantia, fub- du&a vel minuta paulatim carnium quan- titate, audtaque pro rata parte frugum copia, omnes fere homines eo perducique- unt, ut has et fatis appetant, et fine in- commodo aflumant, et vel folis frugibus, (fi opus f uerit), vel iis faltem pro maxima cibi parte veicantur, idque non modo fine periculo aut incommodo, fed cum magno beneficio.

1026. Ex iis rebus quibus pro jentaculo uti folemus, thea^ coffea^ cacao, hsec fola aliquid nutrimenti fuggerit ; priores enim duse res nihil nutriunt, nifi ope ladtis et facchari quse cum iis commifcentur. Prae- terea vi quadam fedante et folvente in ven- triculo pollent, prsefertim quum calidac bibuntur, et ideo parum falutares fiunt; quapropter omnibus fere segris vetufti9 morbis laborantibus prohibendx funt, vel parciflime permittevidae. Cacao vero, mul- tum olei et quafi farinae continens, valde

nutriens

MEDICINJE THEORETIC^. 59

nutriens eft; potufque ex eo confedtus, durnmodo bene codlus fit, et non nimis craffus fa&us, et fabae in pollen tenuifli- mum tritse fuiflent, neque cum aromatis mixtse, a multis hominibus bene concoqui- tur, et iis igitur fatis aptus cibus eft.

1027. Ova demum recentia atque forbi- lia, et multum nutrimenti praebent, et con- codlu facilia funt, et ideo bonus et faluta- ris cibus plerumque fiunt, et faepe cum in- figni beneficio in locum aliarum rerum pro jentaculo aut coena fufEciuntur.

1028. Deledlus denique cibi haud levis momenti in morbis vetuftis fieri debet, ra- tione habita naturae morbi, cui cibus ita accommodari debet, ut ei quam maxime adverfetur, et morbofum corporis ftatum aliquatenus corrigat: fic, in morbis hy- dropicis, ficca et folida diseta ex carnibus aflis et fimilibus rebus ; in morbis putridis vero diseta tenuis ex frugibus, pomis, &c. maxime idonea erit. Sed de his rebus fu-

fius

6o CONSPECTUS Cap.XXV.

fius poftea agendum erit, fub variis titulis remediorum quae adverfus fingulos mor- bofos corporis ftatus valent.

1029. Potui quoque aegrotantium in lon- gis morbis cura non levis danda eft, iicili- cet qui vel folum ventriculum vel totum corpus pari ratione ac cibus afficere poteft. Potus omnis, origine, et natura etiam pro maxima parte, aqua eft ; quae quidem pu- ra, five fontana five fluviatilis, nihil mali in fe habet, et omnibus aegris et omnibus ventriculis, utcunque delicatis atque infir- mis, (nifi prava confuetudine aliquid me- raci neceflarium facftum fuerit), apta et accommodata eft. Sunt profecto multae aquae quae alia atque alia ratione corpori nocere poflunt; funt quoque multae medi- cinales aquae in variis morbis faluberrimae8 Sed de his non hic eft locus agendi.

1030. Pura autem aqua fontana, prae- fertim recens et frigida, optimus, et falu- berrimus, et fere gratiilimus fitientibus,

five

MEDICINiE THE0RETIO&. 61

five fanis five aegris, potus eft ; nimirum qui fitim reftinguit, corpus refrigerat, acria diluit et fic obtundit, urinam, et faepe fu- dorem, movet, noxia expellit, putredini obftat, concodtioni opitulatur, et demum ventriculum roborat.

1031. Sunt tamen, quamvis pauciflimi, quibus frigida, propter infignem vel to- tius corporis vel ventriculi tantum infir- mitatem, fuo frigore nocere videtur. His interdum eadem aqua, vel leviffime tepe- fadla, vel codla et iterum frigefcens, et fic quafi mollita, fatis conveniet.

1032. Homines vero femper et ubique in liquoribus quibufdam fermentatis et in- ebriantibus fibimet comparandis folertes fuere ; et tenuioribus faltem hnjufmodi II- quorum pro potu communi, ficut meraci- oribus, luxuriae caufa fsepe utuntur; ita ut multi per plures annos, aquam, qua? fola fere naturalis potus dici queat, ne femel quidem guftaverint. Quiu et multi iis ita

affuefcunt,

62 CONSPECTUS Cap.XXV.

aflliefcunt, ut potu quodam meraco fino gravi incornmodo carere nequeant.

1033. ^x liS Hquoribus, vina et cere- vifiae variorum generum maxime in ufu funt, et fanis hominibus fere tuta, et mul- tis segris falutaria, modo fua natura bona fuerint, (fatis fcilicet fermentata, neque adhuc ad acorem nimis vergentia), neque nimia copia affumpta.

1034. Incommodo vero quodam, vel ali- quando periculo aliquo, in multis longis morbis non carent. Corpus imprimis nu- triunt, quod aqua non facit, idque forfan cum tali fubfidio minime opus eft, et fic nocent. Praeterea, excitant et calefaciunt corpus, forfitan jam nimis calens. Et de- nique, natura fua acefcentia, ventriculo jam infirmo faepe nocent, acorem in eo gignunt, concoctionem alimentorum, et nutrimentum, et refecftionem corporis, im- pediunt, et hoc ideo brevi infirmant.

1035. Quaedam

MEDICINiE THEORETICiE. 63

1035. Qusedam ex iis propter tenuita- tem ad acorem valde proclivia exiftentia, quaedam contra natura magis meraca, ex- citando primo, poftea infirmando ftoma- chum et totum corpus, xgrotis maxime nocent. Si parce bibendum eft, meraciora Hifpanise et Lufitanise vina optima funt et maxime falutaria; fin largius, puriora et faniora Gallise vina tutiora funt et aegris et fanis. Ex cerevifiis vero, Londinenfis illa fortis atque amara, qux Porter voca- tur, faluberrima eft, et segrotantihus, iis prsefertim qui a ftomacho laborant, accom- xnodatiffima, et fere fola permittenda.

1036. Praeter vero omnes liquores fer- mentatos, meraciffimi illi latice^, qui fpi- ritus deflillati yocantur, apud multos in ufu quotidiano funt, aut meri, aut cum aqua et aliis rebus commifti. Hi fane incom- modis quibufdam vinorum plane carent; neque enim corpus nutriunt, neque acef- cunt in ventriculo, fed potius acorem in eo impediunt : commoda quoque haud

exigua

64 CONSPECTUS Cap.XXV.

exigua plane poffident; ventriculum et to- tum corpus excitant, et fic concocttonem alimentorum, aliter difficillimam futuram, fepe promovent. Nihilominus vero pluri- ma et peffima incommoda nunquam non habent, et merito omnium rerum quas hadlenus luxuria humana excogitaverit perniciofiffimi habentur. Nimis excitan- do fsepe nocent; faepius adhuc et magis infirmando: gcneri nervofo imprimis ini- mici funt, et ventriculo, et jecori; unde infirmicas generalis, et dirus et infanabilis hydrops, vel ab hac, vel ab obftru&ioni- bus vifcerum, quas liquores ifti gignere folent. Rariffime igitur asgrotantibus per- mittendi funt fpiritus ifti defiillatiy utcun- que diluti, nam vi confuetudinis, quamvis primo parum grati, paulatim fuaviores fi- unt, et meraciores bibuntur. — Mitefcunt aliquantum et obtunduntur in potu noftro Piinch, non modo multa aqua diluti, fed cum faccharo iimul et fucco pomorum quorundam commifti. Sed tum nihil pe- culiaris commodi habent; nam liquor ille,

ficut

MEDICINiE THEORETICiE. 65

ficut vinum, fed magis adhuc, in ventri- culo acefcit, et toti corpori magis nocec.

1037. Supereft et una alia res, quse et cibo et potu, cum fanis tum maximie segris, five acutis five vetuftis morbis laboranti- bus, magis neceffaria eft, et faepe omnibus medicamentis et medicina ipfa prseftantior ; acr nimirum purus et bonus, quo nihil ad vitam retinendam, et fanitatem confer- vandam, magis necefTarium efl, nec quic- quam ad multos morbos fanandos utilius ; fcilicet fine quo medicamenta alioquin op- tima et efEcaciflima parum omnino valenr, et morbi, natura leves et facile fanabiles^ maligni prorfus et faepe infanabiles fiunt.

1038. Aer enim purus venenatam illam mephitim quam faniffimi etiam homines, et multo magis segri, a pulmone et cute ufque exhalant, aufert, et per auras difFun- dit, donec tandem, depofita vi fua peftifera, et ipfis et aliis innoxia fiat. Purus pra> terea aer corpus reficit atque refrigerat, vi-

VoL.IL t E res

66 CONSPECTUS Cap.XXV.

res fortaffe multum labefa&as confirmat, cibi appetitum et concoctionem juvat, et putredini fortiter occurrit, praefertim frigi- dulus. In acutis morbis apprime neceffa- rius fit, propter rationes fatis manifeftas ; praefertim in febribus a contagio ortis. In omnibus iftiufmodi morbis, aer purus, et quam faepiffime renovatus, falutaris et ne- ceffarius efl. In multis, aer aliquantum frigidior quam fanis aut gratus aut tutus effet, et faluberrimus, et ipfis aegris jucun- diffimus exiftit. Non omnes vero morbi acuti adeo frigidum aera tolerant ; praefer- tim qui a frigore colleSo oriuntur, vel in quibus pulqiones multum afficiuntur, cu- jufcunque fuerint originis. In omnibus vero morbis aer calidus, et impurus, et morbofis eiHuviis corruptus, et ftagnans, neque ut decet mutatus, haud parum nocet.

«039. Neque mediocris in morbis ve- tuflis eft vis, neque mediocris utilitas, ido- nei aeris, qui profecfio in quibufdam mor-

bis

MEDICINiE THEORETICiE. s 67

bis fola fpes atque prsefidium eft. Illc autem femper debet efte purus, quod nullo modo obtineri poteft ni(i fubinde renove- tur. Plerumque ficcus aer faluberrimus eft; nimirum qui corpus maxime roborat et excitat, et exhalationem per cutem pro- movet, et cibi appetitum conciliat, et con- codlioni favet, et refpirationi fere accom- modatifTimus eft. Fertur tamen, quofdam a pulmone laborantes, in aere craffo et humidiore, quam in puro, et ficco, et fere- no aere, melius fe habere. Interdum cali- dior aer, interdum frigidulus, magis pro- deft in morbis longis, prout hi vel a fri- gcre, et torpore, et reprefla per cutem ex- cretione, vel a calore et nimia laxitate et mobilitate corporis profluxerint. Coelum denique temperatum, ferenum, modice ca- lidum, et prs omnibus asquale, faltem non fubitis tempeftatis mutationibus obnox- ium, in omnibus fere morbis faluberri- mum eft, et in nonnullis, in quibus re- media parum valent, veluti in phthifi, pncftantiflimum remedium.

E 2 1040. Vires

68 CONSPECTUS,&c. Cap.XXV.

1040. Vires autem aeris, cum in indu- cendis tum quoque in levandis aut fum- jnovendis morbis, tum denique in corpore aut roborando aut infirmando, nondum fatis intelliguntur. Argumenta vero et ob- fervationes etiam haud pauca non defunt, quae oftendant, aera in his rebus pluri* mum valere, plurimumque praefidii in eo effe pofitum,fi modo adminiftratio ejus effet plenius intelleda.

C A P,

69

C A P. XXVL

De remediis aflringentibus.

1041. /^XUonianij tat fuo loco jam dic^ Nc tum eft (84. et feqq.)* partes folid^e humani corporis, vel per totam compaginem vel in parte tantum fingu- lari, five natura, five prava confuetudine et vivendi ratione, five variis caufis mor- bofis, five demum vi morborum quorun- daqfi prsecedentium, faepe relaxantur ultra modum, et debiles et flaccidse fiunt, ad vi~ XX munera parum valentes ; remediis qui-* bufdam plane opus eft, quae talem debi- ' litatem et laxitatem corrigant, partefque noftras folidas ad priftinam et fanam fir- E 3 mitatcm

70 CONSPECTUS Cap.XXVI.

mitatem reducant. Hnjufmodi remedia, Aftringentia apud medicos vocantur.

1042. Talem vim partes folidas anima- Hum corporum denfandi, et firmandi, et roborandi, res quafdam poflidere multa docent, et pracfertim ars illa communis et bene nota corii cortice querno aliifque fimilibus febus depfendi et pfaeparandi, donec infignem duritiem et firmitatem acquirat.

1043. Plurimas quoque res fimili quo- dammodo vi in corpore vivo pollere, et ra- tio docuit, et experientia fatis demonftra- vit. Modus vero quo hunc efFectum prse- ftant, parum haclenus intelleclus eft ; five, ut quidam opinantur, novas particulas in- ter priftinas interponendo, quse has /or- tius anneclant, totamque ideo compagem firmiorem reddant ; five, ut aliis magis

* placet, parum vel nihil novx materise ad- jeclo, vincula tantum adhasfionis priorum particularurn conftringendo, quse fic ad

propiorem

MEDICINJE THEORETIOE. 72

propiorem contadhim perduclx, materiam duriorem reddant. Pnellat certe de re adeo obfcura atque incerta nihil conjec- tare, quarn variis opinionibus, ipfifque parum accuratis, neque ad rem bene ex- planandam idoneis, neque ufui medico accommodatis, nofmet irretire. Tamen fatis certum eft, materiam fblidam ani- malium corporum, interdum chi&is tan- tum particulis ex quibus conftat in arciio- rem contaCium, eitra ullam ve! minimam compofitionis mutationem, et interdum e- tiam diflipatis particulis humidioribus quae eam mollem feciifent, firmiorem reddi. Medicamenta vero aftringentia, num fimili quovis modo, an alia prorfus ratione, fuum effe&um praftent, parum conftat; nec mnltum refert, dummodo effectus ipfe certus fit, eorumque natura et adminiftra- tio fatis perfpecla.

1044. Multa fane, et quidem diverfifli-

mae naturae medidamenta, inter aftringen-

tia merito recenfentur. Omnia vero me-

E 4 dicamenta

72 CONSPECTUS Cap.XXVI.

dicamenta qux hac facukate pollent, vel ex frugibus, vel ex foffilibus corporibus funt derivata.

1045. Innumeris fere in frugibus, inque variis earum partibus, ineft vis aftringens J veluti in radkibus, corticibus, lignis, foliis, floribus, frudlibus, et demum in fuccis propriis fpiffatis ; quorum omnium exem- pla efle poffunt, quercus, biflorta, tormen- tilla^ lignum Ca?npechenfey uva ur/iy rofa, balaujliay mala Cydonia, pruna fylveftria, granata, terra Japonicay ut vocatur, gum- mi kino, &c. Maxima autem vis aftrin- gens in corticibus frugum fere reperitur : quin et in radicibus aftringentibus, et m fruclibus quibufdam fimilem vim habenti- bus, veluti in granato, maxima vis in cor- tice eorum plane infidet.

1046. Balfama quoque, ut vocantur, fucci fcilicet frugum quarundam refino- ii, inter aftringentia medicamenta annu- merantur, et in quibufdarn -morbis pro

aftringentibus

MEDICINLE THEORETIC&. 73

aftringentibus remediis praefcribuntur, ne- que inutiliter; quamvis veram et puram vim aftringentem plane non habeant, mul- taque oftendant, ea longe alia ratione in iftis morbis prodefle.

1047. ^is demum aftringens haud exi- gua ineft in fuccis quarundam frugum, cum in iis qui natura acidi funt, veluti fuccus citrei, tum quoque in iis qui na- tura dulces et blandi exiftentes, tantum poftquam fermentati fuerint, acorem et vim aftringentem adipifcuntur. Sic multa vina, praefertim» rubra, quamvis recentia, et fua natura optima, vim quandam aftrin- gentem habent ; omnia vero vina, omnef- que liquores fermentati, cerevifia, &c. jam acida fadla, haud parum aftringentia ex- iftunt.

1048. Obfervatu dignum eft, plerafque fruges quibus radices amarse funt, corti- ces plus minus aftringentes habere. Prac- terea, omnes fere fruges amarx nonnihil

facultatis

74 CONSPECTUS Cap.XXVI.

facultatis aftringentis poflidere videntur^ et revera pro aftringentibus remediis a me- dicis fsepe praeferibuntur. Vis demum a- ftringens, fiqua herbse cuiquam ineft, facile detegitur, non modo fapore illo afpero at- que ingrato qui omnibus fubftantiis aftrin- gentibus communis et conftans eft, fed facilius et certius adhuCj nigro colore, qui ftatim fere efEci folet, ut herba ipfa, vel infufio tantum ejus, commifta fuerit cum fak Martis in aqua foluto,

1049. Omnia medicamenta aftringentia quse ex frugibus defumuntur adeo mitia et tuta funt, ut facile, et fine periculo, vel largius vel parcius, fecundum ipforum fa- cultates, ab segris devorari poflint, eorum- que ufus diu continuari.

1050. Ex foflilibus quoque rebus pluri- ma derivantur medicamenta^ aftringentia. Haec vero funt vel terrse, vel metalla, vel demum fales, five puri, five terrei, five me- tallici.

1051. Ex

MEDICINiE THEORETIC^. 75

1051. Ex terris puris, quamvis multx olim pro aftringentibus remediis ufurpatse fuerint, et a nonnullis haud parum lauda- tse, tamen adhuc valde dubium eft num ullse earum talem vim habeant, Boli, ut vocari folebant, non funt aftringentes, niii forte propter mixturam quandam aliarurn rerum. Calx vero aliquid iftiufmodi vis poffidere videtur, quocunque demum modo explicanda fit ; quoniam non modo in vi- vo corpore effectum aliquem aftringentem prasftat, veluti in jluore alboy in quo morbo aqua calcis prodeffe vifa eft, (cu- jus fortaffe rei alia prorfus ratio reddi pof- fit), verum etiam ad depfendum et indu- randum corium apprime utilis eft ; nifi hoc quoque ad effectum ejus in cortice querno totum referre placeat.

1052. Ex metallis, quatuor, cuprum fci- licet, plumbum, zincum, et ferrum, pro aftringentibus remediis ufurpantur; quo- rum priora duo adeo periculofa et fere venenata exiftunt, ut nunquam ab segris

devonri

76 CONSPECTUS Cap.XXVI.

devorari debeant, nifi minutiftima quan- titate, et maxima prudentia et circum- fpedlione. Ferrum vero, et copia haud exigua, et cum infigni beneficio, fsepe de- vorari poteft, vel in particulas minutas limando tritum, vel ad formam rubiginis per humorem et trituram reda&um. Zin- cum quoque aliquando fatis large affump- tum eft, fub forma Jlorum ; quorum vires et ufus, utcunque laudati fuerint, adhuc parum certa videntur.

1053. Ex falibus demum, nonnulli mag- na vi aftringente pollent. Sales imprimis acidi, puri, ad unum omnes talem vim habent, ut ex effedibus eorum manifeftif- fimis, cum in vivo corpore, tum quoque in corio prxparando, fatis conftat. Non omnes vero fales acidi vim hanc seque for- tem habent. Acidum vitrioli omnium for- tiflimum eft, quod ad vim aftringentem, cum in medicina, tum quoque in aliis ar- tibus. Proximum fortafle huic locum tenet acidum muriaticum ; deinde nitrofum ; quae:

ambo,

MEDICINiE THEORETICjE. 77

ambo, pura faltem, raro ufurpantur. Ace- tum demum, aut facci frugum acidi, aut vina fubacida (1047.), fimilem yim, fed de- biliorem adhuc, habent. Hsec vero mul- to magis et multo facilius in noftris corpo- ribus fubiguntur et permutantur quam il- la, priftina dum fermentantur (570. 632.), fere depofita, novaque induta natura ; ita ut brevi neque acida amplius neque forfi- tan aftringentia exiftant. Foflilia autem acidciy propriam naturam, ut videtur, diu- tius fervant, et corpori igitur pro aftrin- gentibus remediis magis et certius profunt.

1054. Ex falibus terreis, alumen longe optimum remedium aftringens videtur, et fere folum nunc in ufu eft ; validiffimum profe&o remedium, et fimul minime pe- riculofum aut nocens, fatis libere adhiberi poteft, vel forma ficca et folida, vel in ido- neo liquore folutum. Vim fuam aftrin- gentem alumen habere videtur, maxima faltem ex parte, ab acido vitriolico quod continet.

1055. Ex

7S CONSPECTUS Cap.XXVJ.

1055. Ex falibus vero metallicis, ii fere foli qui ex cupro, aut zincoy aut plumbo, aut demum ferro, formantur, pro aftrin- gentibus remediis ufurpari folent ; eorum- que igitur facultates ex jam diclis (1052.) facile intelligentur.

1056. Sal Martisy ut vocatur, validifli- mum, et fimul fatis tutum et idoneum me- dicamentum aftringens efl ; fed partim ob faporem fuum ingratum, partim ob ftimu- lum quem ventriculo dare folet, interdum ad naufeam ufque et vomitum, non tanta copia ac pura rubigo rerri (1052.) devorari pcteft : minore vero copia aflumptus, eof- dem falutares effeclus in corpore habet. Verifimile quoque eft ferrum ipfum, forma rubiginis devoratum, univerfo corpori tum rnaxime prodefle, cum ab acido humore in ventriculo et inteftinis fblutum fuerit, et in falem quendam, fali Martishaud diflimi- lem, verfum ; qui per vafa reforbentia lac- tea hauftus, et in fanguinem delatus, cum eo totam corporis compaginem pervadat.

1057. Vitriolunit

MEDICINJE THEORETIC^. 79

1057. Vitriolum vero album, quod ex zinco ccnftat, multo validius medicarnen- tum aftringens exiftit, fed ad devorandum minime idoneum, propter vehementem et fubitum vomitum, quem ftatim fere ut in ventriculum receptus fuerit excitat. Par- tibus autem externis pro aftringente admo- tum, eximium omnino remedium eft.

1058. Saccharum Saturni, aliaque quot- quot ex plumbo pncparantur medicamen- ta aftringentia, quamvis bona et valida re- media, gravius adhuc ihcommodum in fe habent : nam copia vel minima in corpus recepta, ei fere veneno funt, et largius fumpta, certiffimo exitio. Quapropter, e- tiam cum partibus externis admoventur, prudentia aliqua in eorum ufu non inutilis erit.

1059. Quod fales demum ex cupro pa- ratos attinet, princeps ex iis, vitriotum cx- ruleum, et periculofiffimum eft, propter $aturam fuam venenatam, et adhibitu dif-

ficillimum,

8o CONSPECTUS Cap.XXVI;

ficillimum, proper infignem qua pollet acri- moniam, ita ut ne quidem partibus exter- nis facile admoveri, multo minus in ven- triculum tuto recipi, pro remedio aftrin- gente queat. Cuprum quidem ammoniacum ex hoc prseparatum multo mitius reme- dium eft, fed non adeo ut large devorari poflit, propter naufeam et vomitum quem folet excitare ; et parca copia affumptum parum efficax videtur.

1060. Ex iifdem porro metallis tinftur* quaedam parantur, ex ferro imprimis, ope acidi falis communis, et ex plumbo, ope fpiritus vini et aceti ; quarum pleraeque eaf- dem vires eademque incommoda habent ac metalla ipfa, aut fales metallici (1052. et feqq.), unde parantur. Tinflura Martis fa- ne, et fatis efficax remedium eft, et ven- triculo gratius aut tolerabilius quam aut ipfum ferrum aut fal ejus; fortaffe etiam magis idoneum ut in fanguinem recipiatur, per totum corpus deferendum. Tinciura Sa- tumina ra^o et parce forbenda datur, prop-

ter

M-EDICINJE THEORETICii:. 81

ter venenatam plumbi naturam (1058.) ; partibus vero externis libere et feliciter fsepe admovetur. In hujufmodi tinffurisy et medicamentum quod folvitur, et liquor ipfe qui id folvir, prodeffe poflunt.

1061. Prater vero omnia medicamenta, aut in corpus recipienda, aut eidem ex- trinfecus admovenda, funt et alia remedia (956. 7.) quae faepe pro aftringentibus cum infigni beneficio praefcribuntur, interdum etiam medicamentis jam recenfitis multum prxftant; ut ex caufis qu3e corpora noftra laxant (86. et feqq.), et nimis flaccida red- dunt, bene intellectis, fatis perfpicuum e- rit. Sic, ut cibus tenuis et aquofus, potus nimis largus, vitsc genus ignavum et fe- dentarium, et nimius aut nimis conftans calor corpori admotus, variis modis omnes folidas ejus partes folvunt et laxant, facile conftabit, contrarium vitas et viclus genus, et plurimam corporis exercitationem, et cibum ficcum et nutrientem, et potum parcum, et frigus demum cum prudentia

Vol.II. f F admotum,

82 CONSPECTUS Cap.XXVL

admotum, ifta mala correcftura efTe, et juftam et naturalem firmicatem asgrotan- tium corporibus efficaciffime conciliatura. Neque rei quam ratio adeo plane docuit adverfatur experientia, fed eandem fine dubio comprobat atque confirmat. De bujufmodi vero remediis fufius poftea di- cendum erit, quum de roborantibus fermo erit ; quoniam non modo partes noftro- rum corporum, qu32, diftindtionis caufa, mortuas vocantur (76. et feqq.), afEciunt, verum etiam in folidis vivis (113. et feqq.), magna vi pollent, eorumque vigorem, fi- mul cum firmitate aliarum partium, plu- rimum augent.

1062. EfTedus primus et fimpliciffimus remediorum aftringentium eft, partes fo- lidas noftrorum corporura firmare, den- fare, indurare ; idque fatis certe et effi- caciter in iis partibus quibus proxime ad- moventur, fed multo minus efficaciter in aliis et remotis partibus, aut demum in univerfo corpore, iiquando hoc praeter na-

turam

MEDICINiE THEORETIC^. 83

t.uram totum folutum fuerit ; quamvis ad- modum verifimile fit, multa eorum in fan- guinem parum mutata, priftinifque viribus adhuc pollentia recipi, et ideo toturri cor- pus pervadere, et efFedtum in eo quam ma- xime generalem habere.

1063. Neque fane aut folas fibras fimpli- ciflima?, aut minuta tantum folidarum par- tium elementa, qualiacunque haec fuerint (99.), fed tela quoque reticulata, et organa omnia ex iis formata, ab aftringentibus remediis afficiuntur. Vafa imprimis quae fanguinem vehunt, cum arteriae tum quo- que venae, vires eorum probe experiuntur, et multum, et faepe fubito, eonftringun- tur : quin et folida viva (113.) pariter ab iis afficiuntur, et propter nexum infignem qui inter dotes eorum proprias, (fcnfum. fcilicet et mobilitatem), et dotes ?nechanicas^ quas cum aliis folidis partibus communes habent (377. 83.), intercedit, dum hae mu- tantur, et major firmitas atque rigiditas •^mnibus corporis partibus accedit, fenfus F 2 atque

84 CONSPECTUS Cap.XXVL

atque mobilitas pro rata fere parte minu- untur, et torpor quidam inducitur.

1064. Hinc facillime intelligetur reme- diorum aftringentium ufus in omnibus fere morbis in quibus praefcribi folent ; et fimul perfpicuum erit, ea in multis egregie elfe profutura.

1065. Imprimis igitur, in laxitate par- tium fblidarum, five univerfae corporis compaginis, five in loco tantum fingulari, necelfaria fiunt, aut parti maxime affedas proxime admota, veluti oculis poft inflam- mationem, aut faucibus et gutturi poft anginam ; aut in ventriculum recepta, aut toti corpori admota, veluti in hydropicis, vel jam ex hoc aut aliis morbis convalef* centibusj vel in iis quorum corpora ma- lum vitae genus aliseque caufse nimis laxa- runt atque folverunt.

1066. Prseterea, ex efFedlibus quos ia vafis fanguinem vehentibus (1063.) habenr,

plurknum

MEDICINiE THE0RETIC7E. 85

plurimum frcpe profunt in compefcendis fanguinis profluviis, cum fponte accidenti- bus, tum quoque vi externa aut arte induc- tis. Pari infuper ratione, profluvia quse- dam alia, veluti fiuorem album^ cui mulieres adeo obnoxiae funt (826. et feqq.), aut fluxum iflum mucofum ex urethra qui diu fsepe poft fanatam gonorrh<sam virulentam manere folet moleftiflimus et pertinacifli- mus, optime reprimunt, nimirum qui, magna faltem ex parte, pendent a laxitate et inflrmitate vaforum.

1067. Porro, utiliflima faspe reperiun- tur in cohibendis fecretionibus aut excre- tionibus quibufdam prseter modum audlis, veluti fudore aut urina, quorum exceflus fxpe vel oritur, vel faltem augetur, aut ge- nerali corporis infirmitate, aut peculiari relaxatione partium, et prsefertim vaforum» quae iis maxime inferviunt.

ic68. Denique, in alvi fluxu, cujus

mali tot tamque varia exiflunt genera (666.

F 3 et

86 CONSPECTUS Cap.XXVL

et feqq.), moleftiffima faepe, et periculofif- fima, et fanatu aliquando difficillima, a- ftringentia remedia haud raro plurimum profunt, morbumque vel prorfus depel- lunt, vel faltem minuunt et temperant, etiam ubi, propter caufim ejus fua natura immedicabilem, perfe&ae fanationis neque fpes neque locus exiftit. Pari ratione, in. provectiore ftatu dyfcnterw (672.), purgatis jam ut decet inteftinis, ied manente ad- huc importuniffimo alyi fluxu, perutilia riunt ; partim ob confirmatas aliquantum omnes folidas partes inteftinorum, vi mor- bi haud parum folutas ; partim ob minuta vafa atque foramina in inteftina hiantia, fuofque humores nimis large fundentia, conftricla atque coarclata ; partim demum ob minutam aut fublatam morbofam ilr lam mobilitatem vifcerum (375. et feqq.)? quse vel caufa et origo morbi extitiffet, vel rnorbo diu perftante et recrudefcente in- flucla fuiffet (667.).

io6g, Poftremo, quamvis remedia aftrin-

gentia

MEDICINiE THEORETICE. 87

gentia partes folidas quas mortuas vo- camus, primo, et proxime, et maxime, afficiant, tamen et folida viva aliquando multum afficiunt, eorumque vigorem au- gent, mobilitatem vero minuunt (375.82.), et in humoribus etiam vi haud exigua pol- lent, et putredinem vel arcent, vel aliquan- do jam prsefentem corrigunt. Quapropter, et in nimia mobilitate generis nervof^ et in ejus debilitate, etin putredine, aut genera- li (539. etfeqq.), aut partis cujufvis fingu- laris, fxpe utiliffima fiunt. De hujufmodi vero aftringentium remediorum effedUbus poftea fufius agendum erit.

F 4 CAP,

ss

c a p# xxvir.

T)e remediis emollUntibus \

1070. /^Uoniam duplice modo vitiari Nff poflunt partes folidae humani corporis, et vel nimis durse et rigidse, vel nimis molles et flaccidse, fieri (85.), reme- diis emollientibus pariter ac aftringenti- bus opus eft, ut illse, praeter naturam ri- gidx et durx faclx, ad juftam, et fanitatis legibus confentaneam, mollitiem iterum reducantur. .

1071. Res quafdam tali vi in materia illa ex qua corpora animalium conftant (76. et ieqq.), jam mortua, et a corpore feparata, -joliere, notiflimurn eft. Nonnulla etiam

remedia

CONSPECTUS, &c. 8y

remedia in corpore vivo eundem efle&um habere, multa et certiflima experimenta et obfervationes fatis demonftrarunt.

1072. Minor vero horum medicaminum copia, minor faltem eorum varietas, quam aftringentium, a Natura fuppeditata eft. Haud pauca fane remedia quse pro emol- lientibus ufurpantur atque laudantur, ex variis frugibus atque animalibus defumun- tur : omnia vero ad duo genera facile re- feruntur; oleofa fcilicet, et mucofa, feu rnucilnginofa^ ut folent vocari.

1073. Talem mucum, mollem, et ali- quantum tenacem, varia? fruges ubertim fuggerunt; idem in variis earum parti- bus, veluti in radicibus, et foliis, et femi- nibus ineft ; cujus rei exempla effe poffunt, lilium album, cepe, althaea, malva, linum, &c.

1074. Olea vero blanda et mollia, plu- fima animalia, pariter ac fruges, magna

copia

9o CONSPECTUS Cap. XXVII.

copia fuggerunt. Quamvis multa olim credulitas, et fere fuperftitio, apud popu- lum, et etiam apud medicos, invaluifTet, de fingularibus et miris viribus et excel- lentiis oleorum feu adipum variorum ani- malium; nnnc fatis conftat, facultates vel prorfus eafdem, vel parum diverfas, in omnibus ineffe.

1075. Proximum vero animalium adipi locum tenet butyrum, oleum fcilicet, quod lac fatis magna copia prasbet. Lac quoque ipfum, cum ob aquofam fuam naturam, tum etiam ob oleum quod continet, reme- dium emolliens jure habetur.

1076. Naturae demum haud multum ab his aliena* videntur efTe olea frugum mi- tia et craffa, qualia per preffuram ex qui- bufdam frudlibus aut feminibus copiofe derivantur; veluti ex olivis aut amygda- lis, &c. ; et haec igitur inter remedia emol- lientia merito recenfentur.

1077. Omnium

MEDICIN^ THEORETICZE. 91

1077. Omnium vero hujus generis re- rnediorum longe validiflimum atque cer- tiflimum eft pura aqua, pra?f?rtim calida; innumera enim decocla, et fomenta, et in- fufiones, quae tam fsepe prxfcribuntur, tan- tumque propter vires fuas emollientes lau- dantur, nihil aliud fere funt, neque alias vires habent, quam pura aqua calida. Et profedlo, multa experimenta de induftria inftituta ad hanc rem inveftigandam fatis oftenderunt, pleraque ex oleis, et fuccis, aliifque rebus quse vulgo adeo pro viribus fuis emollientibus laudari folent, multo minorem vim poflidere quam aqua ipfa. Non tamen idcirco concludere aequum eft, fubftantias illas oleofas et mucofas, qui- bus uti folemus, nihil prodefle. Certifli- mum eriim eft, eas folidas partes anima- lium corporum molliores et magis flexiles reddere, fcilicet ob has quodammodo hu- me&atas, vel fortafle oleo illitas, quod mo- tum particularum in fe mutuo faciliorem reddit, minuta nimirum, vel fere fublata, fridione illa quas motum impediebat. Pra^-

terea.

9i CONSPEGTUS Cap.XXVlI.

terea, pura calida, et etiam plarimi liquo- res aquofi, five calidi five frigidi admoti fuerinr, per vaporationem brevi diffipan- tur, partefque ideo externas quas fovebant et emolliebant aridas et rigefcentes relin- quunt. Oleofa vero et mucofa medicami- na ab hoc incommodo fere immunia funt ; faltem multo tardius diffipantur. Merito igitur cum omnibus fomentis, ad emolli- endas partes noftrorum corporum exter- nas, mifcentur.

1078. Quod rationem vero attinet, qua vel pura aqua vel plurimi aquoii liquores profunt in emolliendis partibus folidis hu- mani corporis quac nimis rigidse factae fint, explanatu minime difficilis eft. Hae enim, ut fuo loco jam expofitum eft (86), aut duricres aut molliores fiunt, fecundum copiam variorum elementorum qux iis in- funt; et ri^efcunt ob defecium, et molli- untur propter abundantiam, humidse ma- teriae in earum compofitione. Aqua vero, aut aquoii liquores, corpori admota, aut

iu

MEDIClN^ THEORETIC^. 93

in id recepta, omnes ejus partes pervadunt, vel per minuta vafa haufta atque delata, vel per foramina invifibilia penetrantia, fe- que cum ficcioribus quibus occurrant par- ticulis conjungentia.

1079. Prceter vero medicamenta emol- lientia, aut devoranda, aut corpori variis modis pro fomentis, &c. admovenda, funt et alia remedia, quae fimili vi, eaque haud exigua, in corpore humano pollent.

icSo. Calor imprimis, pncfertim cum humore jundtus, partes folidas noftrorum corporum mirum in modum folvit atque emollit. Calor profe&o ficcus, fimilem, quamvis haud tantam, vim habet. Prse- terea, corpora noftra natura haud parum humida exiftunt, et ideo facilius et magis a calore afficiuntur. Partes quidem cor- poris internse, calorem fuum proprium et naturalem parum mutatum fere folent fervare; partes vero externae calore plu- rimum affici poffunt, et molliri, et flexiles

reddi,

94 CONSPECTUS Cap. XXVII.

reddi, quamvis antea valde rigidse fadlae eflent. Quod fi calor infolitus parti inter- nx admotus fuerit, veluti ventriculo aut pulmoni, quorum in utrumque res calidse quaedam fatis facile et tuto recipi poffunt, hse quoque partes fimilem effedtum, ali- quando falutarem, aliquando valde perni- ciofum, experiuntur.

1081. Porro, quoniam partes folidae no- ftrorum corporum natura molles, magna et infolita diftentione valde rigefcunt (94.), et relaxatione iterum flaccefcunt et mol- liuntur, perfpicuum eft, hanc aliquando pro remedio emolliente utilem futuram. De hujus vero remedii viribus atque effec- tibus, alibi locus erit dicendi.

1082. Crebra et valida corporis exerci- tatio, ut fuo jam loco (92. 3.) didhim eft5 vel totum corpus, vel partes tantum ejus quae maxime exercentur, efEcaciflime fir- mat, fsepe etiam nimis rigida facit, cum ob diflipatas ultra modum humidas partes>

tum

MEDICINJE THE0RETIO&. 95

tum ob folldas particulas plus aequo com- preflas atque denfatas; et modo igitur noxae, modo remedio, corpori eft. Longa vero requies, et ignavia, contraria prorfus ratione, corpora noftra folvunt atque emol- liunt. Sed multa vetant ut hx pro reme- diis fsepe prsefcribantur.

1083. Poftremo, quoniam rigiditas ali- qua longa requie faepe inducitur (96.), ra- tio ipfa docet, motum et exercitationem, quatenus facultas fuerit, partibus fic ri- gefcentibus, idoneo aliquando remedio e- mollienti fore ; quin et partes jam ali- quantum rigidse fadtae, qualifcunque fu- erit prima ejus mali caufa,' eo facilius ri- gidiores fiunt, quod, ad folitos motus pa- rum valentes, fere quiefcere coguntur. Quapropter, in omni fere morbofa rigidi- tate, cum partium quae alias movent (115- 308. et feqq.), tum partium quce ab aliis moventur, veluti artuum, et omnium junc- turarum, ad motum crebrum, fed levem, et facile tolerabilem, et poftea, cum ali-

quatenus

96 CONSPECTUS Cap. XXVII.

quatenus jam fuperata eft rigiditas, ad ve- hemeritiorem exercitationem, tanquam cer- tiffimum auxilium atque praefidium, pro- perandum eft. Vel fi forte talis exercita- tio prorfus impoffibilis fuerit, motufque leviffimus non fine magno dolore perficien- dus, tum ad fri&ionem crebram et vali- dam (quse fere exercitationis munere fun- gatur), confugere oportet. Hsec quoque facilior et efficacior faepe fit, fi partes qui- bus adhibenda eft, oleo, aut oleofis quibuf- dam remediis (1074. et feqq.), prius in- undtse fuerint.

1084. Quod effectus vero attinet reme-^ diorum emollientium in corpore humano, fimpliciffimi funt, et facillimi intelledtu. Partes fcilicet folidae, ab eorum ufu mollio- res, minus refilientes aut renitentes, magis vero flexiles fiunt; et ideo qusedam partes, antea aegre movendse, poftea multo facilius moventur.

1085, Hi autem effe&us prius et magis

manifefte

MEDICINjE THEORETIC£. 97

manifefte in partibus quibus remedia pro- xime admoventur, puta in artu quodam, aut per totam cutem, quam in remotis partibus, aut in univerfo corpore, obfer- vantur. Partim vero, propter confenfum feu nexum iftum generalem (360.) quo omnes corporis partes conjunguntur, par- tim propter quaedam ex remediis emol- lientibus in corpus recepta, et per totam compaginem delata, rernotiffimoe aliquan- do ejus partes, vel forfan omnes, fimilitef quodammodo afficiuntur. Quod profecta eo minus mirum videbitur, et facilius in- telligetur, fiquis fecum reputaverit, non modo fimpliciffima et minutiffima folida- rum partium elementa atque particulas molliri et folvi, fed organa omnia, et im- primis vafa, ex iis formata, eundem ef- fedtum participare. Neque obfcura ratio, qua, mollita atque laxata aliqua parte vaforum qua: fanguinem vehunt, omnia brevi laxentur, fublata nimirum, vel mi- nuta faltem, diftentione illa (94. 325. et feqq.), qua firmitas eorum, et fane om- Vol.II. f G nes

98 CONSPECTUS Cap. XXVII.

nes fere vires, magna ex parce niteban-

tur

1086. Porro, ob ardtiffimum illum nex- um qui inter dotes mechanicas et vires vi- tales generis nervofi intercedit, fieri non poteft, quin, dum omnes partes folidas to- tius compaginis ope remediorum emol- liuntur et laxantur, facultates generis ner- vofi peculiares fimul afficiantur et pertur- bentur. Pncterea, quoniam, ut modo dic- tum eft (1085.), vafa fanguinem vehentia plurimum afficiuntur et laxantur adione remediorum emollientium, perfpicuum eft, ex hac mutatione totum genus nsrvofum magis adhuc et citius afte&um iri; nam motus fanguinis et vires nervorum ec mufculorum tam ardlo vinculo copulan-

tur (415.)» ut ^Pe' di(^° citius> affedia alterius fundtiones alterius valde afficiat.

Igitur non difficile explanatu erit, quo

pacto ab a&ione horum remediorum, re- laxatio omnium mufculorum, et infirmi- tas aliqua generalis, et mobiiitas audta,

et

MEDICINiE THEORETICLE. 99

et alii ejufdem generis effedtus, induGan- tur.

1087. Ex his variis effedtibus remedio- rum emollientium facile patebit, plurima eorum, in aliis atque aliis morborum ge- neribus, variis modis, effe profutura; fci- licet quse non modo primo fuo et prima- rio effedtu in partibus folidis fimpliciflimis prodeffe poffunt, verum etiam magis ad- huc viribus fuis in mutando ftatu vel par- tium quae fanguinem movent, vel generis liervo/i, aut in parte aliqua prse cseteris^ aut per totum corpus<

1088. Imprimis igitur in rigiditate mor- bofa generali, remediis emollientibus plane opus eft, propter effedlum eorum prima- rium et fimpliciffimum. Talis profedo noftrorum corporum conditio rarum vi- tium eft; nifi in fenibus, quibus omnes partes folida* nimis rigidse fieri folent, propter varias caufas jam expofitas (86. et feqq. 872.); nnde ipfi haud parum fccpe

O 2 patiuntur

ioo CONSPECTUS Cap.XXVIL

patiuntur incommodi, deficientibus viri- bus, hebefcentibus fenfibus, motuque om- ni difEciliore faclo. Quamvis hujufmodi rigiditatis nulla exiftant remedia, tamen in hoc ipfo ftatu, certiflimum eft remedia qusedam emollientia, levamen (976.) ali- quando haud exiguum attuliffe, vitamque ideo jam fere deficientem quafi renovaffe, et fkpe per plures menfes, interdum etiam per aliquot annos, protraxiffe. Sic aeftas calidior poft longam et duram hyemem accedens, aut migratio in regionem fer- vidiore fole calentem, aut frequens ufus ' balnei calidi, aut veftitus tantum plenior et calidior, et dixta tenuis, et exercitatio modica, et fricftio cutis crebra, fenibus haud raro uuliffima fuerunt.

1089. Frequentius vero, rigiditas qua- rundam tantum- partium, veluti unius ar- tus, vel unius jun&urae, obfervatur. Ad hanc autem minuendam aut tollendam emollientibus remediis opus eft, fed par- tibus afie&is maxime adhibendis, In hoc

igitur

MEDICIttfli THEORETIGffi. iox

igitur ftatu, varia fomenta calida, ex oleo- fis et mucofis rebus, et balneum, et aqua calida in partem rigidam ex alto cadens, et fridtio crebra et valida cum oleo, et ex- ercitatio modica, fed frequens, &c. optima remedia funt.

1090. Porro, cum partes qusedam mul- tum tenfk, rigidsc fadls funt, veluti arte- tix iri inflammatione partis cujufvis, ernol- lientia bona funt loco inflammato pro fo- mentis admota, eafque Jaxant, partefque vicinas folvunt et molliunt, et inflamma- tionem temperant, et effufioni humorum qui debent efFundi, et benignx fuppura- tioni, favent. Pari . fere ratione, pofl ln- flammationem peradtam, ulcufque factum, ad hujus fanationem plurimum faepe con- ducunt ; praefertim fi labia ulceris callent, et vafa humorem fundentia durefcunr, et humor parcus ct acer, et fuppuratio ma- Jigtl*, fiunt.

•001, Simili quoque modo, in inflam- G 3 matione

ro2 CONSPECTUS Cap.XXVII.

matione magis generali, et in febribus varii generis, emollientia remedia profunt; cum ob arterias, fimul cum reliquis foli- dis partibus corporis, laxatas, et impetum fanguinis fic temperatum, tum maxime ©b cutem folutam, ejufque minuta fora- mina laxata et patefa&a; unde facilis et libera per eam exhaktio, vel forfitan fu- dor, quas segri moleftiam plurimum fo^ lent levare, febremque ipfam haud raro penitus folvere.

1092. Alias porro fecretiones aut excre^ tiones, vel nimia firmitate, vel faltem ni- mis rigida contradlione, vaforum aliarum- que partium quae iis inferviunt, deficientes aut impeditas, remedia emollientia faepe expediunt et promovent, et fic, verbi gra- tia, urinam vel falivam aliquando movent. In alvo autem folvenda, fi haec praeter na- turam aftridla fuerit, plurimum valent; interdum per os afTumpta, quod rarius tentatur, et vix nifi alia fimul remedia ad

alvum

MEDICIN^ THEORETIC^. 103

alvum movendam data fuerint; maxime autem pro lotionibus per anum infufa.

^093. Denique, ex effedlibus fuis in genere nervofo, qusecunque horum ratio fuerit (1086.), interdum utilia fiunt : ve- luti in nimio et morbofo vigore, vel gene- rali, qualis in infania aliquando obferva- tur, vel partium quarundam prse aliis (380.), qualis in diatheft phlogifica^ aut fe- bre vehemente, aut inflammatione, acci- dit ; aut in nimia generis nervofi excita- tione, fomnum repudiante (304.), folitifque remediis vix, et ne vix quidem, fopienda, qualis mente captis faepe contingit. In his igitur et fimilibus exemplis, remedia emollientia, laxato et foluto corpore, genus nervofum infirmabunt, vigoremque ejus morbofum minuent, et fomnum diu vi- gilanti conciliabunt. De his vero et hu- jufmodi emollientium remediorum effedti- bus, fub alio capite, poftea plenius erit agendum.

G 4 C A P.

tc^

e A P. XXVIII.

De remediis roborantibus.

1094. T^Roxirnum iis remediis, quse uni- A verfas folidas partes humani corporis afficiunt, locum tenent illa qusc partes folidas vitales, cerebrum fcilicet, et nervos, et mufculos, afficiunt, earumque vires aut deficientes excitant atque inten- dunt, aut nimias minuunt et reprimunt.

1095. Utcunque vero obfcurae et incom- prehenfibiles fint harum partium facul- tates (121. et feqq.) atque a&iones, vitia faltem earum neque pauca neque levia (374. et feqq.) fatis manifefta funt, quam- vis profecto nondum bens intelledla. Hsec

quoque

CONSPECTUS, &c. 105

quoque vitia remedia valida et efficacia eo rnagis poflulant, quod et ipfa frequentiffi- ma fint, et innumerorum fere et graviffi- morum quorundam morboruiii origo et pars ; quoniam in omnibus quotquot cor- pus humanum fungitur officiis, nervi et mufculi primas fibi partes vindicant. His igitur lasfii?, et alia atque alia ratione male fe habentibus, perfpicuum eft, funcliones corporis, vel quafdam, vel omnes, prout vitium plus minus generale fuerit, necef- fario impeditum iri.

1096. Ex vitiis autem generls ?tervo/i9 quorum naturse, et effe<ftus, et noxas, et remedia, quodammodo intelliguntur, qua- tuor primaria evidentiflima et frequentif- fima exiflunt ; defedtus fcilicet vigoris, five debilitas ; exceffus ejufdem, feu ni- mius vigor; defeclus mobilitatis et fen- fus, feu torpor et flupor; et demum, ex- ceiTus fenfus mobilitatifque, five mobi- litas morbofa — De horum malorum na- turis, et caufis, et noxis, jam fuo loco (374.

et

io6 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

et feqq.) didhim ; de fingulorum remediis nunc ordine dicendum eft.

1097. Remedia imprimis quae adverfus debilitatem valent, roborantia non inepte vocantur ; faepe autem apud medicos tonica appellantur, quafi omnis eorum adlio etvir- tus confifteret in augenda tenfione, feu tono (ut multi vocant), fibrarum mufculofarum (325. et feqq). Vires mufculorum pen- dere multum a tenfione fibrarum ex qui- bus conftant, et hac minuta vel fublata, minui vel tolli; eadem vero audla, intra certos limites (327. 8.) augeri, certiflimum eft : qusedam etiam ex remediis roboran- tibus, tenfionem fibrarum mufculofarum, vel in parte qualibet, vel in univerfo cor- pore, augere, admodum verifimile eft. Omnia vero eodem modo prodefle minime probabile videtur ; quod profedo de non- nullis vix credibile eft. Praeftat igitur, femperque prasftabit, ubi fieri poteft, vo- cabulum evitare quod aliquid conjedturas in fe continet, quas minus cautos in erro-

rem

MEDICINiE THEORETICiE. 107

rem duceret, nomenque in hoc, ficut in aliis exemplis, remediis imponere, ex effe&ibus eorum certis et manifeftis.

1098. Primum inter roborantia locum remedia aftringentia (1041. et feqq.) merito fibi vindicant. Omnia enim medicamenta aliaque remedia quse corpora noftra fir- mant, eorumque carnes quodammodo in- durant, vires fibrarum mufculofarum in- tendere, et fic debilitati occurrere poffunt.

1099. Primo ftatim afpedlu, inutile vi- debitur, diftindlionem ullam facere aftrinr. gentia inter et roborantia remedia, diver- faque iis nomina dare, diverfafque vires diverfaque loca in Confpe&u Medicinse Theoretiaz iis affignare; praefertim quum pleraque remedia quae alteri propofito in- ferviunt, alteri quoque haud male accom- modata exiftunt.

1100. Verum enimvero differentia fatis certa, neque profe&o exigua, inter illa

videtur

xo8 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

vidctur intercedere. Vires enim mufcu- lorum deficiunt, et magna aliquando debi- litas urget, cum nulla prster folitum car- nium mollities adeft, neque ideo aftringen- tibus remediis opus eft ; immo etiam cum nimia potius rigiditas univerfae compagi- nis adeft, ingens debilitas accidere poteft. Practerea, quamvis omnia aftringentia re- media roborantia interdum fieri poffint, non omnia pariter roborantia vim aftrin- gentem habent ; quin et qusedam ex iis funt, quae partes folidas mortuas nullo mo- do afficiunt. Neque demum in ipfis ve- riffimis remediis aftringentibus, vis robo- rans pro rata parte cum altera viget, fed fsepe magna obfervatur cum hscc exigua eft, et contra, parva interdum, faltem mi- nime notabilis reperitur, cum vis iftringens maxima extftit. — Minime ergo abfurda eft diftincftio illa medicorum inter roborantia et aftringentia remedia.

1 101. Vis roborans, quam pleraque me- dicamenta aftringentia habent, facile in-

telligetur,

MEDICINiE THEORETIC^. 109

telligetur, ex nexu illo infigni qui dotes banicas inter et dotes vitales folidarum partium humani corporis intercedit, et de quo jam fat fuperque dictum eft. Nam fi mollities nimia debilitatem facit, mani- feftum et certum eft, medicamenta quse illam corrigant, huic fimul opera efTe la- tura.

1102. Ex medicamentis autem vere a- ftringentibus, quaedam prsc caeteris infigni vi roborante in fibris mufculofis, vel for- tafle in toto genere nervofo, pollere viden- tur. Sic cortex Peruvianus^ quamvis non validifTimum aftringens remedium, inter efEcaciffima roborantium merito habetur, et fiqua fcriptis medicis fides, multo jnagis roborat corpus quam medicamenta aftrin- gentia haud parum fortiora. Idem quo- que de ferro, variifque medicaminibus ex eo prseparatis (1052. 6, 9.), verum eft, quas faepe pro roborantibus remediis ufurpata egregie profunt, quamvis etiam copia tam exigua devorata, ut vix credibile fit per

mixturarn

iio CONSPECTUS Cap.XXVIII.

mixturam aut appofitionem particularum ex quibus conftant, folidas partes humani corporis denfari et firmari, ut ab aftrin- gentibus remediis folent. — Obfervandum tamen eft, parum adhuc inter medicos con- ftare num mera hac vi roborante, num a- lia prorfus et minus intelledla ratione, cor- tex ille Peruvianus, per multos jam annos adeo laudatus, inque tot morbis praefcrip- tus, tam falutares effedtus edat. Et facile patebit, quocunque modo remedium illud morbofse cuiquam corporis conditioni oc- currat, vim aliquam roborantem fimul effe habiturum; quoniam omnes fere morbi, utcunque natura, et origine, et effedlibus, inter fe diverfi, hoc faltem commune et conftans habent, ut corpus, vel totum, vel partes ejus quafdam prse reliquis, plus mi- nus infirmant.

1103. Cundla demum fere amara, prae- fertim qus ex frugibus derivantur, quo- rum vis aftringens exigua faepe, et extra corpus fere nulla videtur, vim aliquam ro-

borantem

MEDICINiE THEORETIC£. ni

borantem poflidere videntur, et hoc confi- lio, multum, et faepe nimis, ufurpantur. Multa enim ex iis, forfitan omnia, large. afTumpta, corpori nocent, neque fufpicione vis alicujus venenatae omnino carent. Non- nullis faltem animalibus plane veneno funt. Adlio eorum in corpore vivo, et modus quo fibras mufculofas, praeterquam vi fua aftringente, roborant, parum intelie&a funt.

1104. Vina qusedam, praefertim rubra et aflringentia (1047.), ^nter °ptima et ef- ficaciflima remedia roborantia jure haben- tur ; et profedlo omnia bona vina, aliique liquores validi, five aftringentia exiftent five non, vim aliquam roborantem plane habent ; quae forfan ftimulo eorum ma- xima ex parte tribuenda eft.

i io^. Alia enim ftimulantia remedia va- rii generis pro roborantibus fsepe prseicri- buntur, et nonnunquam egregie profunt; neque obfcura ratio, qua remedium quod- Yis ftimulans, excitato univerfo generc ncr?

ii2 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

vofo> fibras mufculofas ad validiorem con- tra&ionem cieat, et fic totum corpus quo- dammodo roboret.

1106. Quaedam vero ex remediis inter aftring^ntia jam enumerata, multo majore vi roborante pollent quam ulla medicamen- ta aftringentia, aut fane ulla medicamenta qux: aegris devoranda dantur. Cujufmodi exempla funt, idonea corporis exercitatio, frigus rite adhibitum, apta diaeta, et de- rnurn, nonnulli animi affeftus.

1107. Quod idoneam corporis exercita- tionem attinet, pro remedio roborante om- ni laude major eft, cum ad tuendam fani- tatem, fi haec natura bona eft, tum ad re- ficiendas aut renovandas vires, fi hae, vel morbo, vel pravo vitae genere, vel aliis for- taffe minus manifeftis caufis, fracte et ex- hau(\ae fuerint, tum quoque ad fanandos plurimos morbos qui a debilitate, vel ge- rierali vel fpeciali, fuam originem ducunt, Vel quorum falcem debilitas pars magna eft.

xio8. Plurimis

MEDICIN^ THEORETIO/E. 115

1 108. Plurimis quoquc et admodum va- riis modis prodefTe videtur, et effectum fu- um roborantem prseftare ; et imprimis ut aftringens remedium nonnihil valet, fir~ matis fcilicet atque denfatis partibus muf- culofis, unde has auclum vigorem adipif- cuntur. Magis vero proficere videtur cor- poris exercitatio, robore illo quod omnes mufculi, jufta, et crebra, et modica aclione acquirunt (^42.), et auxilio quod fanguinis motui (4*1. 2.), et quotquot ex eo pendent funclionibus, impertit, et ftimulo illo fa- luberrimo quem cerebro, et nervis, et muf- culis dat, et bono appetitu quem folet e- tiam infirmiffimis conciliare, et fana ali- mentorum conco&ione quam efEcit, et idoneo corporis nutrimento, cui multum favet, et libera per cutem exhalatiorie quam adeo promovet, et omnibus fere fecretioni- bus et excretionibus expeditis atque pro- motis, ec animo demum ipfo, forti, et se- quo, et hilari, fadlo. Neque obfcura ra~ tio, qua, dum iftis fundlionibus aut fin- gulis aut univerfis adeo efficaciter opitu-

Vol. II, f H latur,

ii4 CONSPECTUS Cap.XXVlII.

latur, reliquas fimul juvet, totumque ideo corpus roboret. Neque dubium eft, ut- cunque obfcurum videatur, omnes partes mufculofiS vigorem quem aliquas earum fibimet nadbe fint, quodammodo partici- pare, et fic, dum quidam mufculi volun- tarii motus, idonea exercitatione, multo validiores fiunt quam antea fuiflent, reli- quos, quamvis parum exercitos, fimul cum iis roborari. Neque demum dubium eft> exercitationem corporis, et profperam ejus valetudinem quam eificit, animo prodefle^ et firmitatem, et vim, et hilaritatem, huic conciliare; et viciflim animum lsetum et hilarem multis corporis fun&ionibus plu- rimum favere, adque ejus generalem vigo- rem tantum tamque manifefte conducere, ut optimo jure egregium remedium robo- rans habeatur.

1109. Inter varia autem exercitationum genera, optima fere funt (dummodo cor- pus ad ea valeat) quse maxime generaha funt, et in quibus plurimi muiculi exer-

centur.

MEDICINjE THEORETICjE. 1.15

centur. Sic omnium exercitationum, am- bulatio et maxime naturalis eft, et fanis faluberrima, et, in quibufdam morbis, a> grotantibus etiam haud male accommo- data. Plerifque vero asgris minus conve- nit, cum propter fuam vehementiam, qiias vires mufculorum cito exhaurit corpufque infirmat, tum quoque propter impetum fanguinis, crebra et valida tot mufculorum contradtione (432.), nimis audlum ; unde incommodum, et faepe periculum non leve, oriri poteft in variis morbis, veluti in ple- rifque fanguinis profluviis, et in omnibus malis iii quibos pulmones laborant, aut re- fpiratio, quacunque de caufa (595.etfeqq.)? impeditur. Per ambulationem enim, fi- milefve exercitationes, plus brevi fangui- nis in pulmones congeritur quam hi, fic impediti, tranfmittere queant ; unde cito anhelatio, palpitatio, fufFocatio, &c,

11 10. Ob eafdeixi caufas (1109.) omnes

vehementiores corporis exercitationes, ve-

luti ;gladiatoria, aut curfus, aut faltatio

H 2 violenta,

1x6 CONSPECTUS Cap.XXVIII.

violenta, ec fimilia, utcunque fanis et va- lidis conveniant, aegrotis raro praefcribenda funt, et vix quidem permittenda, et nun- quam fine maxima prudentia et circum- fpedione, ut aegri iis paulatim afluefcant ; qua fane cura, infirmifTimi aliquando ath- leticam vim et robur fibimet compararunt, et ad exercitationes facile valuerunt, quales primo ne quidem tentare aufi effent, quae- que, fi tentaverant, primo fere conatu eos opprefTiffent.

iii i. Hoc vehementiorum corporis ex- ercitationum incommodo bene perfpefto, medici folent mitiores segrotis fuadere, et faepe pro exercitatione geftationem prse- fcribere ; quas inter hoc intereft, quod hasc alienis atque externis, illa vero pro- priis atque internis corporis viribus, perfi- citur. Facile igitur patebit, quantum ido- nea geftatio exercitationi adtuofse fsepe pra- jftet, in iis praefertitn exemplis, in quibus inaxima infirmitas adlionem mufculorum difficilem aut nimis laboriofam reddidit,

vel

MEDICINjE THEORETICiE. 117

vel in quibus infirmitas pulmonum, aut refpiratio impedita et imperfecfta, velocio- rem fanguinis motum periculofum fecit.

11 12. DifFerentia vero exercitationem inter et geftationem non ita intelligenda eft, quafi in hac nulla prorfus fieret muf- culorum noftrorum acftio. In omnibus enim quaedam mufculorum acftio fit, et plane neceffaria eft, fed levis omnino, fi cum illa comparetur qux in vera exerci- tatione perficitur, et minus laboriofa, et qualis igitur diutius poffit continuari citra laflitudinem vel defatigationem.

1 1 13. Ut inter exercitationes ambulatio fic inter geftationes equitatio, caeteris om- nibus longe prseftat; adlio enim mufcu- lorum haud exigua in ea requiritur, fed adeo levis, et ita variata, ut etiam valde infirmis, iifque qui plane ambulare non poffent, tolerabilis, et grata, et valde falu- taris fiat. Neque minima equitationis ex- cellentia eft, quod curfum fanguinis leni-^ H 3 ter

1x8 CONSPECTUS Cap.XXVIIL

ter omnino expedit, neque pulfus nimis feftinat, neque tantum fanguinis in pul- mones conjiciat quantum eos opprimere poflit, aut refpirationem laboriofam aut difficilem facere. Eft quoddam etiam, in- ter equitandum, non corpus modo leniter excerceri, fed mentem etiam aliquantum, neque injucunde, occupari; tantum enim animi attentionis regendo aut compefcen- do equi curfui requiritur, quantum et eam leniter excitet, et a folitis curis, aut ftu- diis, aut cogitationibus, faepe haud parum nocentibus, forfitan clam homine ipfo, fub-* ducat.

ii 14. iEgro vero, neque ad ullam exer- citationem, neque ad hanc optimam gef- tationem valenti, mitiora praefcribenda funt geftationis genera, et maxime geftatio in curru, cujus effe&us et ufus ex jam ditfis de equitatione facile intelligentur, quseque revera faepe quam optime profuit. Hujufmodi geftatio commodum non leve babet, nempe ut per eam ^grotantes valde

infiraii

MEDICINiE THEORETICLE. 119

infirmi aliquid exercitationis tentare pof- fint, et etiam itinera fatis longa, quamvis intempefto coelo, tuto et facile emetiri.

11 15. Navigatio infuper, tanquam le- viffima geftationis fpecies, et infirmlilimis aegris optime accommodata, a multis me- dicis, iifque haud parvi nominis, pluri- mum laudata eft : neque dubium eft, hanc, aliqua demum ratione, utcunque obfcura, nonnullis segrotantibus jam pene defpe- ratis mirabiliter profuiffe. Infigne hujus geftationis commodum et excellentia eft, quod infirmiffimos quofque non opprimat, et quod per multos dies, vel per totos menfes, fi opus fuerit, diu noduque con- tinuari poffit. Naufea ipfa quam movere folet, a quibufdam egregie interdum pro- fuiffe di&a eft; quin et multis perfuafum eft, aera maritimum, qui inter navigan- dum trahitur, fuis ufibus non carere.

1 1 16. In omnibus demum exercitationi- bus et geftationibus quas pro roboranti-

H 4 bus

126 CONSPECTUS Cap.XXVIII.

bus remediis praefcribere cupimus, hoc pra omnibus ufque obfervandum eft, ut aegrotantium viribus ita accommodentur, cum quod ad vehementiam, five naturam, tum quod ad tempus, feu continuationem, earum attinet, ut neque multum fudorem eliciant, neque magnam defatigationem relinquant. Quantum enim cunque ido- nea exercitatio corpori profit, et mufculos roboret, ccrtiffimum eft, nimiam haud parum nocere etiam faniffimis et robuftif- fimis, fed multo magis asgris atque infir- mis ; quorum corpora exhaurit, virefque mirum in modum convellit, interdum e- tiam novos et graves morbos inducit. Sig- num plerumque fatis certum erit valetudi- narios femet quantum iis profuturum fit exercuifTe, cum laffitudo aliqua obrepit, et corpus calefcit, et frons fudore madet, et fudor levis per totam cutem profluere in- cipit. Sifiere autem oportet, et paulifper quiefcere, citra copiofum fudorem aut de- fatigationem, quae mufculos, et fane totum corpus, adeo debilitat (344 .). Hxc praecep-

ta

MEDICINJE THEORETIC&. 121

ta incipientibus maxlme obfervanda funt ; nam feftinando lente, homines, utcunque infirmi et valetudinarii, faepe eo ufque per- venire poffunt, ut ad vehementiiTimas ex- ercitationes probe valeant, ec in palxftra, et fub fole fervido, fe exerceant et fudent, nec quicquam mali a tanto labore fentiant ; quod tamen non omnibus effe tentandum, fatis perfpicuum eft.

11 17. Denique omnis exercitatio atque geftatio, fub pleno Jove, et in aere puro, et ficco, et frigidulo, fieri dcbet. J3onus enim aer (1037. et ^^M*) *P^ inter effica- ciffima roborantia remedia jure habctur. Siccus quoque et frigidulus acr corporis vires auget atque confervat, et fudorem inter exercendum reprimit. Nihil vero ob- ftat, quo minus, fecundum segrotantis vi- res et conftitutionem, et morbi quo tenta- tur naturam, exercitatio fub fole quamvis fervido, et multo cum fudore, aut per- mittatur aut etiam imperetur.

11 18, Poftremo^

122 CONSPEGTUS Cap. XXVIII.

1118. Poftremo, cum neque exercita- tioni locus eft neque geftationi, tum ad fridtionem confugiendum eft, quas aut fic- ca, nimirum ftrigili, aut panno laneo, aut manu calida, aut demum cum oleis, aut vaporibus medicatis, (ad fatisfaciendum rcgrotantium animis), remedium roborans haud contemnendum fiet. Viribus muf- culorum opitulari videtur; et certe fan- guinis curfum juvat (431. 2.), et a&ionem vaforum reforbentium multum promovet (442.), et exhalationi per cutem favet, et generalem ideo vigorem corpori conciliat.

1 1 1 9. Frigus quoque inter praeftantiffima remedia roborantia optimo jure recenfetur, quippe cujus effectus fatis certi et manifefti funt, quamvis ratio eorum admodum ob- fcura fit.

1 120. Imprimis, ut videtur, tanquam a- ftringens remedium nonnihil proficit ; fed magis adhuc ex effedlibus fuis in genere nervofo. Parum certe conveniret, argu-

mentum

MEDICINjE THEORETICE. 123

mentum inire de re adeo obfcura atque difficili, ut a&io caloris aut frigoris eft, et modus quo tot miros et graves effe&us in corpore humano praeftent. Neque profe&o iftiufmodi arcana tantum ad ufum medi- cum fpedlant, quantum fcientia rei fadtac et verae de ipfis mutationibus quas in cor- pore humano efficiunt.

1121. Hoc autem certum atque idone- um calorem in' fe habet, quem plerum- que parum mutatum confervat, quamvis temperies aeris externi ambientis quod ad calorem aut frigus admodum varia fuerit (577.)» Sunt tamen certi fines quos ultra neque calorem neque frigus facile aut fine damno toleremus, neque ita quin corpora noftra prseter folitum vel caleant vel fri- gefcant. Erit igitur gradus feu pun&urn quoddam caloris externi, internse noftrae caloris gignendi (576.) facultati ita re- fpondens et accommodatum, ut illo exi- ftente, haec ad caloris corporis ja^luram reparandam quam accuratiffime fufficiat,

neque

124 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

neque hoc ideo aut calidius aut frigidius fiat. Perfpicuura quoque eft, gradum iftum non ita certum aut fixum fore, quin variet aliquantum fecundum hominis veftitum, aut exercitationem qua utitur ; nam haec facultatem gignendi caloris plane intendit et auget, et ille, licet nullam gignat calorem, tamen illum qui genitus eft confervat et re- tinet, neque eum per aera, tam facile ut ali- ter fieret, diffipari finit. Porro, verifimile eft confuetudinem, cujus in aliis rebus tan- ta vis eft, in hac etiam nonnihil valere; hominefque fic variis caloris gradibus ita affuefcere, et quafi accommodari, ut alii alios facile tolerent, qui minus affuetos aut nimis calefacerent aut refrigerarent.

ii 22. Quicunque vero gradus ille ca- loris fuerit qui hominibus leviter veftitis et quiefcentibus ita accommodatus eft, ut fuus corpori calor confter, augmentum vel im- minutio ejus hoc variis et fere contrariis modis afficit. Major enim calor fenfum et mobilitatem atiget, fed vigorem firnul

minuit

MEDICINiE THEORETIOE. 125

minuit (375. et feqq.) ; ita ut tandem exer- citatio omnis, vel leniffima, difficilis et la- boriofa fiat, et labores graves (quamvis fub frigido Jove tolerandi) fere impoffibiles, vel fi tentati fuerint, in fummam debilitatem, et animi defe&ionem, vel forfan fubitam mortem, defituri. Neque tanta infirmitas mufculis voluntarii motus folis incumbit, fed omnes fibras mufculofas plane perva- dit. Frigus vero, hoc eft calor minor, corpori admotum, intra certos, eofque fa- tis ardlos limites, contrarium efFedtum ha- bet : nimirum quod fenfum et mobilitatem aliquatenus minuit, et fimul vigorem au- get, et mufculos roborat, et ex^rcitationem omnem facilem reddit, et labores tolerabi- les. Neque hoc in magnis tantum volun- tarii motus mufculis fit, fed in omnibus quodammodo accidit.

11 23. Hinc facile intelligetur, frigus fatis modicum, puta frigidulum aera, reme- dium roborans haud levis momenti inter- dum fore, in variis morbis, cum vetuf-

tis

126 CONSPECTUS Cap.XXVIIL

tis tura acutis, praefertim in iis ubi mor- bofa debilitas (quod minime rarum eft) a nimio calore oriri vel ingravefcere vifa eft.

1 1 24. Neque folus aer frigidulus, aut u- niverfae cuti admotus, aut in pulmones per fpiritum receptus, talem vim roborantem habet, et hoc confilio a medicis praefcribi- tur; aqua etiam frigida fimili facultate, fed faepe haud parum validiore, pollet, et merito in magno ufu et aeftimatione eft.

11 25. Aqua imprimis frigida pro potu haufta, vel potio quaelibet tenuis et frigi- dula in ventriculum recepta, vi fua robo- rante et refrigerante fimul prodefle poteft ; et revera haud raro profuit in variis mor- bis, cum acutis tum vetuftis. Verifimile etiam videtur, vires et ufum frigoris hoc modo adhibiti, nondum fatis cognita et explorata efle.

1 126. Saepius vero, et majore cum bene* ficio, ufus balnei frigidi pro roborante re-

medio

MEDICINiE THEORETICE. 127

medio praefcriptus eft ; ejufque faluberri- mi effecftus in plurimis morbis tam bene jam funt noti, ut nemo medicorum de iis dubitare poflit.

11 27. Frigus autem per aquam corpori

admotum, aut in ventriculum receptum,

eo majore vi pollet quam aer seque frigi-

dus, quod per materiam tanto denfiorem

calor corporis multo promptius aufertur,

et omnes igitur effedtus frigoris, tam boni

quam mali, citius et fortius inducuntur.

Quapropter id femper omni cura caven-

dum eft, quandocunque lavatio frigida u-

tenda eft, ne frigus vel nimium fit, vel

aeger in eo nimis diu maneat ; fin minus

pro robore infirmitatem fibi comparabit

(1122.); nam frigus, ut nimia experientia

et fanorum et segrotantium jam probe

compertum eft, fi valde iritenfum fuerit,

vel diu continuatum, quamvis haud adeo

intenfum, corpus mirum in modum debi-

litat, et facpe tremores, etaliquando paraly-

£n, et nonnunquam demum mortem, in-

ducir.

128 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

ducit. Pari ratione, idem fedulo obfer- vandum elt de potione frigida; nonnun- quam enim debilitare, et fic haud parum nocere, vifa eft (1031.); neque profecto defuerunt exempla hominum, qui, quam- vis fani, et quidem robufti, breviffimo tem- pore poft hauftam multam frigidam fubito exanimes corruerint.

11 28. Nullum vero frigoris punclum gradufve definiri poteft, quod omnibus ae- gris aptum fit qui lavatione in aqua frigi- da uti debent ; nimirum quod multum variat in diverfis hominibus, et in iifdem, diverfis temporibus ; quodque pendet a conftitutione corporis, et natura morbi, et ftatu praefente, ec detnum a confuetudine fingulorum xgrotantium.

1129. Scire tamen juvat, id frigus non nimium effe,neque nimis diu continuatum, quod breviflimus tantum artuum tremor,et brevi rubor, et poftea calor, et humor, aut mollities faltem,cutis$ etvigormufculorum,

ec

MEDICIN^ THEORETICjE. 129

et bonus cibi appetitus* bonaque conco&io, et animi hilaritas, excipiunt; contra, ni- mium efTe frigus, vel faltem nimis diu ad- hibitum, quod magnus et diuturnus mem- brorum tremor, et vultus et cutis pallor, et frigus, et ficcitas, et artuum imbecillitas, et fpiritus demifli, et ventriculus male af- fe&us, veluti naufea aut appetitus defe&Uj, confequuntur.

11 30. Saepe etiam cutn segri balneum frigidum folitse temperei, puta graduum quinquaginta, propter haec incommoda (1129.), primo cum tentant tolerare ne- queunt, fi aliquantum calidse cum frigida aqua balnei commiftum faerit, id tum bene tolerabunt, et confuetudine ( 1 1 2 1 .) vel paucorum dierum, fubduda paulatim calidae copia, eo ufque pervenient, ut bal- neo quam frigidiflimo non modo fine in- commodo aut periculo, fed cum infigni beneficio utantur.

1131. Verifimile eft balneum frigiduni VoL.II. f I pro

130 CONSPECTUS Cap.XXVIII,

pro roborante remedio prodeffe aliqua fal- tem ex parte, per ftimulum illum vehe- mentem quem fubitus defcenfus in pif- cinam gelidam univerfo corpori dat, qui- que et genus nervofum probe excitat, et vafa quse fanguinem vehunt, et una cum iis cor ipfum, ad validum motum incitat ; unde expeditior fanguinis motus, et excre- tio per cutem liberior, et quotquot ex his beneficia accipiuntur (i 108.).

1132 Quod fi ita res fe habet, tum fa- tis perfpicuum erit, lavationem frigidam iis maxime profuturam efle qui parum diu in aqua manent, neque in ea natant, fed vel femel tantum {gCq in eam prascipites dant, vel iterum iterumque, prout vires tulerint, id repetunt; nam fic quicquid boni a ftimulo tanti frigoris fperari poffit obtinebitur, neque vis ejus fedans atque infirmans (1127.) corpori nocere poterit.

1133. Quod vicflum vero attinet, haud verbis opus eft, ut probe conftet, idoneum

cibum,

MEDIClNiE THEORETICiE. 151

cibum, tempeftive aflumptum, et bene concovflum, corpus humanum prse omni- bus aliis rebus roborare. A natura enim ita fabricata et conftituta funt corpora no- ftra, ut propriis acftionibus, cum volun- tariis, tum quoque invitis, qugeque ad vi- tam ipfam retinendam prorfus neceffarix funt, brevi exhauriantur et infirmenturj neque aliud fere tantse debilitatis reme- dium a natura fuggeritur^ quam bonus et nutriens cibus ; neque alio fere opus efta Ssepe etiam quum corpus, aut longa in- edia, aut gravibus laboribus, aut vehemen- tioribus morbis, five acutis live vetuftis* aut magnis exinanitionibus, prseter modum exhauftum fuerit, adque fummam et peri- culofiflimam debilitatem redadlum, bre- viflimo poft tempore, ope tantum idonei cibi, quam pleniflime convalefcit ; et in tali ftatu, alia remedia, faltem omnia me- dicamenta roborantia, utcunque bona et efficacia, parum cmnino proficere potuif- ient. Praeterea, experientia athletarum fa-» tis compertum eft, homines certo vidtus I 2 generc

i32 CONSPECTUS Cap.XXVHL

genere robur prater naturam ingens, et vix credibile, et quafi morbofum, fibimec pofTe comparare; quod non verifimile eft vali- diflima quseque medicamenta roborantia unquam fuifle effeCtura, quamvis vivendi ratio quod ad omnes alias res prorfus ea- dem fuiflet. Ifte autem corporis vigor et robur quem athletae acquirunt, adeo pen- det ab ejus plenitudine et tempeftivo ali- menti fubfidio, ut fi hoc ftrenuiflimo cui- qijam pugili per duos trefve dies fuerit negatum, folutis lacertis, viribufque fiib- du&is, membra fua segre trahens, non niodo non ad palaeftram, fed ne quidem ad leviflimam corporis exercitationem, neque ad communia vitae ofBcia, valebit. Qualis autem vidtus aegris exhauftis atque debili- tatis pro roborante remedio fit praefcriben- dus, ex jam (979. et feqq.) didlis perfpi- cuum erit ; prasfertim fi memoria tenemus, id genus vicftus corpus maxime roborare, quod fimul partes ejus folidas, mufculof- que imprimis, optime nutrit et firmat, et

vafa

MEDICIN^ THEORETICjE. 133

vafa fanguinem vehentia bono et denfo cruore implet.

11 34. Pari fere ratione ac bonus victus, fatis large aflumptus, et bene concoctus, ad corporis vigorem et robur conducit, alias qusedam ejus fundtiones variis modis ad eundem effedtum conducere poflunt; ni- mirum quarum nullae non ad fanitatem, et ideo ad vigorem, vel neceflarise vel faltem utiles exiftant, nullseque fere laedi aut im- pediri poflint, quin brevi vires corporis plus minus collabantur. Hic autem fat fuerit unam ex iis (fiquidem fundlio vo- cari poflit) memorare, quae proxime poft fubfidium idonei alimenti ad robur cor- poris maxime neceflaria eft, forfan etiam vix minus neceflaria quam nutrimentum ipfum, quseque fi fuerit impedita, vires muf- culorum mirum in modum attenuat ; fom- num fcilicet,vigiliae jufta per intervalla fuc- cedentem. Inter vigiliam enim, quamvis parum acluofa vita fuerit, vires fatis fub- ito exhauriuntur, ut faniflimi et robr.ftifli-

I 3 mi

134 CONSPECTUS Cap. XXVIII,

mi in fe ipfis probe poffunt experiri ; ae- grotis vero, et jam imbecillis, longa vigilia ita nocet, et corpora ita debilitat, ut nihil magis ; eqfdemque faepe fomnus praeter omnem fpem et fidem, nifi minime rara res effet, reficit roboratque. Reputandurn. quoque eft, vires, forfan antea labefadlas, per fomnum renoyari, et in fanis quafi inte- grari ; et etiam. magnum illud difpendium quod longa vigilia effeciffet non accidere, fomnumque igitur in morbis duplice ra- tione prodeffe, et confervando quod virium fupereffet, et reparando quod defuerat atque decefferat. Quapropter eo mimis mirum erit, varia remedia quse fomnum in variis morbis alia atquealia ratione invitant atque conciliant, ad corporis robur quodammo- do, vel egregie fortaffe, conducere, quam- vis proximus et generalis eorum effedlus iit, id haud parum infirmare; qualia funt, remedia quaedam emollientia et laxantia, nonnulla? exinanitiones, et demum medi- camenta aliqua quas vocantur narcoticay ve- luti opium, et fimilia.

1135. De-

MEDICINJE THEORETICE. 135

1 1 35. Denique, ex animi affe&ibus (349.) nonnulli tanta vi roborante pollent, ut me- rito inter praeftantiffima hujus generis re- media recenfeantur : et maxime quidem dolendum eft, eorum regimen et admini- ftrationem tam parum in manibus noftris effe, ut raro quum tali auxilio maxime opus effet, animi affedus qui convenirent, pro remediis ad arbitrium noftrum exci- tare aut adhibere poffimus.

11 36. Omnes animi affedlus excitantes vim quandam roborantem plane poffident, et quidam eorum vim infoRtam et vix cre- dibilem hominibus valde infirmis et vere paralyticis fubito aliquando dederunt. Bene quoque notum eft, multos iftiufmo- di affecluum, vires omnium mufculorum, cum voluntarii tum quoque inviti motus, prompte et efficaciffime reficere atque au- gere.

11 37' Vehementiores autem affectuum

vere excitantium, veluti ira gravis, atft

I 4 gaudium

l36 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

gaudium fubitum et effhenatum, quamvis infignem vim mufculis noftris ftatim con- cilient, tamen haec ipfa vis adeo fubito in- dudla, brevi folet difperire, fuccedente faepe mira debilitate atque languore, quse cor- pori multo plus noceant quam vigor adeo fugax compenfare potuiffet. Igitur, nift in quibufdam et fane rariffimis exemplis fummae et diuturnse debilitatis nullis aliis remediis fummovendae, neque decet ne- que licet remedium adeo ambiguum expe- riri; utcunque decantentur exempla, ubi graviffimis, et quae fere infanabiles habe- rentur morbis^ vehementes et fubiti animi affectus remedio fuiffent.

1138. Leviores vero iftius generis affec- tus, gaudium fcilicet non nimis fubitum aut vehemens, et fpes, et hilaritas, opti- mo5 femper effectus prazftant, in reficien- dis viribus, cunciifque ideo corporis func- tionibus rite promovendis juvandifque ; neque ullam poft fe relinquunt debilita- tem, neque ullo modo corpori nocent.

Quoniam

MEDICINiE THEORETIOai. 137

Quoniam vero rariflime penes medicum eft, hilaritatem mcerenti, aut fpem infelici, aut gaudium trifti et mifero conciliare, oportet ad ea niti quae proxima funt, ma- gifque in poteftate noftra pofita ; et serum- nis et mceftitiis aegrotantium, quantum in nobis facultas fit, opem et folatium prae- bere ; eofque, verbi gratia, de fua falute de- fperantes firmare atque erigere, et hortari ut fint bono animo, neque tam triftia de fe augurentur. Rara enim exempla asgro- tantium quibus non prodeft tali fpe et fi- ducia, utcunque vana, erigi, et magnitu- dinem et periculum morbi quo laborant nefcire ; et rariora adhuc exempla segro- tantium, quibus non plurimum nocet pe- riculum omne quo verfantur noviffe. Ne- que profedo aut dubium aut rarum eft, segrotantes ex variis et graviffimis aliquan- do morbis convalefcere tali ignorantia, et fpe, et fiducia ; nullis fcilicet adhibitis, nullis faltem juvantibus medicamentis a- liifve remediis : neque fane alia ratio eft multarum fanationum quse vulgo multum

jaclantur,

138 CONSPECTUS Cap. XXVIII.

jactantur, et fere pro miraculis habentur, et remediis quibufdam tribuuntur fecretis atque ignotis ; haec autem quamprimum deteguntur, priftinas excellentias haud ra- ro amittunt, et faepe inutilia, interdum e- tiam nocentia reperiuntur ; ita ut minime credibile fit ea unquam aegrotantibus pro- fuiiTe, quantumvis ipforum fpes et fiducia profuiffet.

1139. Animi vero lsetitia atque hilari- tas, et magis adhuc fpes aut gaudium, a> grotantibus non femper funt aut concili- anda aut confervanda. Proxima autem animi lsetitiae eft idonea ejus occupatio et exercitatio, quse multo magis a nobis pen- det, quaeque et fimiles bonos efFedus in corpore praeftat, et revera animum ipfum plerumque laetum et hilarem reddit. Ta- lis igitur animi pariter et corporis exerci- tatio, qualis non nimia fuerit, neque alter- utrius vires attenuaverit, plurimis aegris atque infirmis, praefertim qui morbis ner- *uofi generis, veluti dyfpepfa, hyfteria, hypz-

chondriaft^

MEDICINJE THEORETICE. 139

cbondriefi, melancholia, &c. laborant, prae omnibus perfuadenda eft. Non enim fat eft corpus ut decet exerceri, fi mens fuis curis, et serumnis, et folicitudinibus, anxia et fixa inharret. Quicunque enim fibi fuse- que vr.letudini plus asquo animum atten- dit, ille aliquid mali in fe aut inveniet, aut finget, aut revera tandem faciet. Qua- propter, multis asgrotis aliquid negotii aut occupationis quod animum detineat necef- farium eft, non modo cum corpora aut ne- queunt aut nolunt exercere, verum etiam apprime utile cum femet maxime exercent, veluti ambulando, equitando, &c. Non verbis opus eft, ut quifqne qui naturam humanam vel minime intellexerit, probe perfpiciat, exercitationem quamlibet, puta ambulationem quotidianam, aut longum iter, longe aliter homini effe profuturam, quem venatus amor, aut herbarum ftu- dium, ducit per campos, et montes, et fylvas, et littora, indefefTum a mane ad vefperem ufque, et quem pnlchra naturae facies, et mirabilis ordo, delectat atque ex-

hilarat.,

i4o CONSPECTUS Cap. XXVIII.

hilarat, ac trifti et mifero segrotanti, cui nihil aliud coram oculis aut in animo ver- fatur, quam morbus quo laborat, et peri- culum et mors quse credit fibi inftare.

1140. Cum vero, propter fummam in- firmitatem, aliafque caufas, exercitationi corporis locus plane nullus eft, tum eo ma- gis ad idoneam animi occupationem atten- dere oportet, quse fere alterius vice fungi poffit. Ssepe enim cum medicamenta fua natura optima parum vel nihil valent in reficiendis jam labefadtis viribus, le&io jucunda, vel forfitan ftudia non adeo levia, aut fpeclacula, aut ludi, aut convivia lasta, eximia remedia fiunt. Hujufmodi autem occupationibus folis confidere parum con- venit, quippe quia hse citius fere deledlare definunt quam negotia magis feria, et animum quoque minus fortiter detinent. Quin et in iis etiam exempiis, quae qui- dem minime rara funt, ubi curas gravio- res, et negotia non fatis intermifla aut va- riata, animum pariter ac corpus infirma-

verint3

MEDICINiE THEORETIOE. 141

verint, quamvis aegrum tanto oneri fub- ducere oporteat, merum otium haud ido- neum eft, et magis prodeft varia negotia, gratiora, et leviora^ in locum priorum qux nocuiflent, fufficere.

»

1 141. Ex jam didlis de viribus roboran- tibus dxercitationis omnis, cum corporid tum animi, et afFeduum grate excitan- tium, facillime intelligetur quanta pars beneficii quod multi segri a variis aquis medicinalibus, aut aere quorundam loco- rum, aut longo itinere, aut lavatione ma- ritima, fe accepifle credant, tribuenda fit exercitationi corporis, aut occupationi et deledlationi animi a tot novis et gratis re- bus, et conviviis fere perpetuis, quse ma- xime triftes et melancholicos quafi a fe ip- fis furripiant. Multae enim ex laudatifii- mis etiam aquis medicinalibus, parum me- dicamenti cujufvis in fe continent ; et me- dicamenta qux in aliis infunt longe majorc copia quam per aquas ipfas tuto dari pof-

funt;

i42 CONSPECTUS Cap.XXVIII,

funt ; fed revera fruftra plerumque segro- tis dantur.

1142. Poftremo, quamvis debilitas ali- quando adeo purum et fimplex vitium fit, ut nullum aliud prius aut fimplicius vi- tium, unde illa penderet, in corpore ad- fuiffe videatur, et fic roborantia remedia inter fimpliciflima jure recenfeantur ; ta- men revera frequentius multo non pri- mum aut primarium vitium exiftit, fed ab alio, et priore, et fortaffe fimpliciore quo- dam vitio pendet. Hinc tot fere debilitatis medicamina, feu roborantia remedia, quot morbi fimpliciores aliaeque caufse illam ef^ fecerint. Quod profedlo adeo verum eft, ut non modo remedia aftringencia, et nu- trientia, et ftimulantia, et exercitatio cor- poris, et frigus, et animi affedus exci- tantes, debilitati occurrant ; fed interdum etiam remedia quasdam, quorum commu- nis et quafi naturalis effedus eft, corpus plurimum infirmare. Sic, cum propter nimiam fanguinis abundantiam, aut fe-

brem

MEDICINjE THEORETICjE. 143

brem vehementem, totum corpus languet et debilitatur, male omnino, ad integran- das ejus vires, medicus victum nutrien- tem, et vinum, et corticem Perwvianum, tentaret, fcilicet qux omnia debilitatem augerent. In tali ftatu, vi&us tenuiffimus, et requies, et fanguinis detra&io, et alias exinanitiones, debilitati remedio forent.

1143. Ad fummam igitur, ut videtur, idoneum corpori humano vigorem et ro- bur Natura ipfa, per varia quibus illud fungitur officia, dat confervatque. Homi- nes autem, Natune veftigia quam ardiffime perfequendo, veluti ope plurimi et valde nutrientis cibi, et crebrae et validse exerci- tationis, vires fuas haud parum augere poffunt ; quod tamen parum ad ufum me- dicum pertinec ; nam vires fic prseter na- turam intenfse vix non morbofae funt, et talis corporis conditio ad multos morbos viam fternit. Quod fi vires deficiunt, tum aliquando per facultates parum intelle6las quorundam remediorum iftud vitium cor-

1 rigere

i44 CONSPECTUS,&c. Cap. XXVIII.

rigere poffumus ; faepius vero ad varias caufas remotiores talis vitii refpicere opor- tet, iifque, quantum in nobis facultas fit, per idonea remedia, fingulifque rite ac- commodata, obviam ire.

CAP,

H5

C A P. XXIX,

De remediis infirmantibus.

1 144. ][3 Emedia infirmantia dicuntur il- IV la, qux vires fibrarum mufcu- lofarum minuunt, earumque ideo adlionem minus validam efficiunt. Multas res tali vi in corpore humano pollere, fatis certum et manifeftum eft; hafque inter remedia enumerare, et faepe pro remediis adhibere, haud adeo inutile aut abfurdum eft ac pri- mo afpeftu videbitur; nimirum quia vigor ipfe, ut jam (379. et feqq.) expaiitum eft, nimius, et igitur morbidus, interdum etiam valde periculofus, effe poteft. Remediis igitur aliquando opus erit, qualia iftud vi- tium corrigere pofiint, fibrafque mufculo- Vol. II. t K fas,

146 CONSPECTUS Cap.XXIX.

fas, jam nimia vi pollentes, quodammodo debilitare, et fic ad ftatum fanum et natu- ralem reducere.

1145. Hujufmodi remedia a nonnullis vocantur atonica, quafi non aliter prodeffent quam minuendo tenfionem, feu tonum, fi- brarum moventium. Hoc autem nomen, utpote opinionem, eamque parum certam^ in fe continens, propter rationes jam dic- tas (1097.), P0^115 evitandum videtur, no- menque his remediis imponendum ex ef- fedlu eorum generali, et certo, et manifefto. Quamvis enim pleraque, et quidem efEca- ciffima, remediorum infirmantium, talem / effedtum plane habeant, tamen alia, neque pauca eorum, aliis, et fane longe diverfis, modis effedum fuum prseftare videntur.

1 146. Nimius autem et morbidus vigor, vel magnis mufculis voluntarii motus, vel minutis tantum fibris partium quae volun- tatis imperium non agnofcunt, accidere poteft.

1147. Qs0^

MEDICIN^ THEORETICiE. 147

1147. Quod illos attinet, nimius eorum vigor,^Tuamvis revera morbofus, parum nocet, neque fane aut periculi aut in- commodi multum in fe habet, rieque fere remediis eget ; medicorumqufe igitur at- tentionem et curam tantum fibi vindicat, quantum aliud, et gravius, et minus intel- ledlum vitium genus nervofum infeftans probe commonftret, veluti in phrenitide, aut infania, quorum morborum aliquan- do pars et indicium, fed minime caufa? exiftit.

11 48. Quod nimis validam vero con- tradtionem attinet fibrarum mufculofarum inviti motus, puta cordis et arteriarum, , et frequentius multo et majoris momenti vi- tium eft; fcilicet quse non modo multo- rum morborum pars et indicium, fed quo- rundam etiam caufa exiftit, ipfaque fuo, et quidem gravi incommbdo et periculo nori caret, et remediis igitur validis et efficact- bus fsepe eget.

K 2 IX49- Qua-

148 CONSPECTUS Cap.XXlX,

1149. Quoniam autem excefTus vigoris five contra&io nimis vehemens in utroque genere mufculorum a variis caufis oriri po- teft, veluti a nimia fibrarum tenfione, for- fitan etiam et nimia firmitate, aut a fti- mulo folito validiore, aut novis ftimulis et irritationibus corpori admotis, aut demum a ftatu cerebri nervorumque pene vel pe- nitus ignoto (nifi per fuos efFe&us), qualis furentibus aliquando contingit, perfpicu- um eft, plurima et admodum diverfa me- dicamenta, aliaque remedia, vim infirman- tem efie habitura. Imprimis igitur, omnia remedia emollientia, fomenta, balneum, ca- lor, requies, &c. de quibus fatis jam didtum eft, infirmantia quoque fiunt, et adlionem fibrarum moventium fere femper debilio- rem reddunt, qualefcunque caufae eam prae- ter naturam intenderint, ob nexum illum infignem inter dotes mechanicas virefque vitales mufculorum.

1 150. Porro, remedia qusa vocantur nar*- cotica, opinm fcilicet, et fimilia, adionem

fibrarum

MEDICIN.fi THEORETICiE. 149

fibrarum mufculofarum fiepe temperant et reprimunt, minuendo fenfum et mobilita-* tem corporis, idque fic a vi multarum ir- ritationum quafi tuendo, quae aliter vehe- mentem muf culorum, vel omnium, vel quo- rundam faltem, acftionem efFeciifent. Pari quoque ratione, evitando, vel minuendo, fi prorfus evitari nequeant, plerafque vel om- nes irritationes quse corpus excitarent, haud parum faepe proficitur in debilitanda mul^- torum mufculorum a&ione, fiquando haec nimis valida fadla fuerit. De hac vero ad- miniftratione, et etiam de narcoticis reme* diis, et eorum variis effe&ibus, poflea lo- cus erit fufius dicendi.

1151. Omnium vero remediorum infir- mantium longe efficaciffima, et communi ufui accommodatiilima,funt varias exinani- tiones, prcefertim copiofas, aut faepe repeti- tx ; fanguinis imprimis detradtio, aut va- lida alvi purgatio, aut frequens vomitio, aut magnus fudor, fortaffe etiam ingens urin^ vel falivse excretio.

K 3 1152. Pe

i5o GONSPECTUS Cap.XXIX.

1152. De variis autem effe&ibus uniuf- cujufque generis exinanitionis, poftea no- minatim agere oportebit. Hic igitur fat fuerit indicaffe, varias exinanitiones cor- pus plurimum infirmare, non modo de- tradlo multo humore ex vafis quse fangui- nem vehunt, horumque lic tenfione fimul et vigore, cum ipforum, tum quoque alio- rum mufculorum, fublatis, vel faltem mi- nutis, verum etiam nonnullas earum alia prorfus ratione genus nervofum ftatim affi- cere, et plurimum fscpe debilitare; nimi- rum in quibus non mera arte externa hu- mor aliquis detrahitur, fed vehemente aut abnormi adlione partium quarundam in- ternarum e corpore expellitur. Talis au- tem actio abnormis, vel faltem vehemens, veluti inteftinorum, aut ventriculi, aut va- forum qu^E fanguinem movent et fudo- rem fundunt, arte excitata, fibras mufcu- lofas iftarum partium mirum in modum infirmat; et, partim ob confenfum gene- ralem quo omnes corporis partes conjun- guatur, partim ob fun&iones quafdam

fegnius

MEDICINjE THEORETIOE. 151

fcgnius exinde procedentes, aut plane im- peditas, totum cprpus talem infirmitatem brevi participat.

1153. Pro infirmante quoque remedio faepe et cum infigni beneficio prscfcribitur diseta prseter folitum tenuis et parca, et in- terdum, cum res urget, inedia abfoluta. Neque profe&o obfcura ratio eft, qua, per talem diaetam, aut inediam, omnes corpo- ris mufculi, cum voluntarii tum pariter inviti motus, brevi infirmentur, exhauflis nimirum et diffipatis magna ex parte liu- moribus, qui plenitudinem, et tenfionem, et vigorem, vafis fanguinem vehentibus, et fane omnibus mufculis, dabant, labe- fadlis ideo viribus cerebri ipfius nervorum- que, quas a tenfione et acftione arteriarum et motu fanguinis multum pendent, muf- culifque fortafle ipfis ob defedum nutri- menti haud parum debilitatis.

1154. Frigus etiam, quod nuper inter roborantia remedia, neque fane immerito,

K 4 recenfitum

152 CONSPECTUS Cap^XXIX.

recenfitum fuit, pro infirmante aliquando ufuFpari poteft, et revera haud parum faepe profuit ; nimirum fi fatis intenfum fu- erit, et diu adhibitum. Eflfeclus vero fri- goris infirmans pendere videtur partim a vi ejtis fedante, (de qua fufius poftea di- cendum erit), unde fenfus et mobilitas ita minuuntur, ut plurimi ftimuli, qui cor- pus aliter multum afticerent, vehementifli- mamque mufculorum a&ionem excitarent (1149.), nihil fere valeant; partim quoque ab alia ejus aciione in cerebro, et nervis, et mufculis, unde, in faniflimis etiam et ro- buftiflimis, brevi debilitas infignis (1127.), et tremor, et paralyfis.

11 55. Hujufmodi remedia infirmantia (1149 et feqq.)> in vanis morbis in qui- bus nimis valida fibiarum mufculofarum contracftio accidit, veluti in infania, aut fe- bribus violemis, aut inflammationibus, tu- to, et facile, et cum magno beneficio, ad- hiberi pofllint. In his quidem morbis primx origini mali fortiter occurrunt, c$

igitur

MEDICINiE THEORETIC^. !53

igitur vel fola, vel faltem eflicaciflima ejus remedia fiunt. Et in ipfa infania, quamvis vigor morbofus qui adeft, effeftus morbi et minime caufa ejus fit, tamen obfervatu dignum eft, eadem remedia faepe haud pa- rum prodefle : ita ut fatis verifimile fit, ea (quamvis ratione admodum obfcura) ig- noto ifti cerebri nervorumque ftatui oc- currere, unde tantus vigor, pariter ac ca^- tera morbi indicia, penderet,

1156. Superfunt tamen quaedam res, quae tanta vi infirmante in corpore hu- mano pollent, ut aliquando pro remediis utiliter adhiberi poflint ; magna fcilicet corporis exercitatio, five labor gravis et diuturnus, et animi affedlus deprimentes.

1 157. Quod ingentem et diu continua- tam corporis exercitationem attinet, effec- tus ejus in infirmandis omnibus corporis mufculis fatis notus et certus eft: multa autem vetant tale remedium in febribus yiolentis, aut inflammationibus, et fimfli-

bus

X54 CONSPECTUS,&c. Cap.XXIX.

bus morbis tentare; in infania vero ali- quando tentatum eft, et, ut fertur, haud raro egregie profuit.

1158. Deprimentes autem animi afFe&us (quamvis vires eorum infirmantes neque dubiae neque exiguae fint) difficillime pro remediis adhibentur, et profe&o rariflime, {i unquam, licet remedium adeo anceps tentare. Certe segrotis acutis morbis de- cumbentibus nunquam convenire pofTunt. Sunt tamen qui credunt mente captis ali- quando multum prodeffe moerorem illum, quem longa folitudo, et dura coercitio, forfan in cellula obfcura, inducere folent, et metum quem cuftodum cura, vel inter- dum fxvitia, et vincula, et verbera incu- tiunt. Haec res vero non adeo certa eft quin adhuc fufpicari liceat, talia experi- menta talefque animi affedus etiam ma- xime furiofis multo magis nocuifTe quam profuiffe. Non temere igitur ad remedium adeo anceps confugere licet.

C A P,

*55

C A P. XXX.

De rcmediis jlimulantibus*

1 159. Ij3 Emedia ftimulantia vocantur il- «*- *" la, quae vel fenfum in partibus fentientibus, vel motum in partibus muf- culofis excitant. Pleraque fane remedia fti- mulantia, fed non omnia, utrumque pari- ter effeclum prasftant ; conjunctiffimse enim funt, quamvis naturse diverfse, iftse bina? dotes nervorum mufculorumque, ita ut quod in illis fenfum excitat, hos quoque ad contradtionem cieat. Quin et fenfus ipfe vehemens, qualifcunque fuerit ejus caufa, vim aliquam ftimulantem fa?pe ha- bet, partefque mufculofas ad novos et va- lidos motus incitat. Non tamen idcirco

temere

xj6 CONSPECTUS Cap.XX^.

temere concludendum eft, nullum in par- tibus mufculofis motum per ftimulantia remedia excitari poffe, nifi haec prius fen- fum aliquem efFecerint.

ii 60. Plurima medicamenta, aliaque re- media, talem ftimulandi facultatem poffi- dere, fatis certum et manifeftum eft : nec minus notum eft, alia remedia, et alia me- dicamenta, contrarium prorfus effe&um prseftare, et non modo non ftimulare cor-r pus, fenfumve motumve effkere, fed fen- fum omnem obtundere atque fopire, mo- tumque reprimere, corpufque demum it^ afficere, ut fegnius in poilerum (dum illo- rum effedus durat) veris ftimulantibus re- mediis excketur,

1161. Quamvis vero hx res adeo certse fint ut nihil magis, tamen ratio earum valde obfcura et difficilis eft. Imprimis, quia n*ulta meciicamenta, aligeque res, na- turse fi non prorfus ejufdem faltem fimil- limse, contrarios penitus effecftus habent ;

dum

MEDICIN^ THEORETICiE. 157

dum alia bene multa, quamvis diverfiflimtf naturse, eofdem vel fimillimos faltem effec- tus praeftant. Maxima autem difficultas atque obfcuritas hujus rei in hoc confiftit, quod magnitudo effectus talium remedio- rum minime refpondet magnitudini caufx; ita ut hanc intendendo non femper effec- tum pro rata parte augere poffimus. Tam longe aliter enim res fe habet, ut faepe pri- mus et quafi naturalis remedii vel ftimu- lantis vel fedantis effedlus, fi hoc multum intendimus, brevi definat, et tandem velu- ti in contrarium tranfeat : quin et fecun- dum varias corporis, et prsefertim generis nervofi conditiones, quae plurimse et admo- dum diverfae exiftunt, cum in diverfis ho- minibus, tum quoque in iifdem variis tem- poribus, adlio horum remediorum fsepe aut impeditur, aut mirum in modum tur- batur; ita ut effedtus ab iis haud raro ob- ferventur a folitis, et quse ideo creduntur naturales et proprii, omnino diverfi.

1162. Hinc iis qui verbis pugnare a-

mant

ij8 CONSPECTUS Cap.XXX.

mant egregia occafio difputandi, et, ut vo- cant, philofophandi, plurimafque, et fub- tihflimas, et ab omni ufu medico alienifli- nias dodtrinas sedificandi, de viribus et adtione remediorum ftimulantium et fe- dantium, quorum effe<£tum primum et na- turalem, fimpliciffimum et conftantiffi- mum >femper efTe contendunt, variafque quas revera in corpore humano ab eorum ufu fpedtamus mutationes, oriri, non a di- verfis remediorum in eo efFedtibus, fed ab ejus adlione in fe, five renixu, ut quidam vocant, per vires fuas infitas et falutares, de quibus jamdudum fatis di&um fuit, (65. 70. 368. 73.).

11 63. Sic nonnulli fibimet perfuadent^ nullum exiftere, aut pofle exiftere, reme- dium per fe vere ftimulans, quale fcilicet corpori admotum, ftatim, et prima fua adtione, fenfum motumque excitet ; om- niaque potius remedia quae corpus ftimu- lare videntur, id efficere per vim fuam fe- dantem, quse corpori noceret idque debi-

litaret?

medicinjE theoretic^:. 159

litaret, hocque demum viribus fuis falu- taribus contra talem debilitatem reniti, eandemque brevi fuperare, contrariumque aliquando ftatum inducere. Dum alii fi- mili fere et vix minore ratione (fiquidem ratio vocari poffit talis *oyouux.ia) conten- dunt, multa ex remediis quse vulgo fedan- tia habentur, natura fua primaque in cor- pore adlione ftimulantia efle, et tantum per exceflum vis et effe&us ftimulantis, vel per vim quandam minus adhuc intelle<5tam, fe- dantia fieri.

1 1 64. Parum certe conveniret de talibus commentis difputare, fcilicet quse non mo- do nihil ad ufum medicum pertineant, nec unquam, quamvis veriflima fuerint, con- ferre poflint, fed ne quidem nodum iftum qui multos adeo folet morari ullo modo folvant. Nam nifi contenderint aliquid voluntariae vis iftis falutaribus corporis vi- ribus inefle, (quod nemo fanus crediderit), nihil omnino proficitur ; eadem enim dif- ficultas redit, femperque redibit, quamdiu

effe&us

t6o CONSPECTUS Cap.XXX.

effe&us adeo diverfi ab iifdem remediis obfervantur. Nil refert five unus tantum five mille gradus intercedant inter reme- dium corpori admotum et effe&um ulti- mum et manifeflum qui in eo fpedtatur ; quorum fcilicet graduum, quotquot fue- rint, unufquifque effe&us ejus qui antece- dit et caufa ejus qui confequitur habendus eft, ita ut pari fatione ac nexus inter pri- mum et proximum certus et conftans efle debet, omnium continuatio et quafi catena fixa et immutabilis foret. Praeterea, neque per hcec neque per alia commenta hadle- nus prolata, ulla aut explicatio redditur, aut fana conjedura proponitur, de modo quo remedia de quibus agitur corpus afli- ciant, qualifcunque prima eorum aftio fue- rit, Neque profedlo hanc primam, et ob- fcuram, et vix detegendam remediorum adtionem, fiqua fuerit, medici intereft no- vifle, (fcilicet quae adeo levis et fugax eft, ut neque prodefle multum neque nocere poflit), fed effedtum ultimum, et validum, et manifeftum, et durabilem fcire, in quo

vis

MEDICIN-E THEORETICjE. i6x

vis et ufus eorum plane confiftunt, et ra- tionem intelligere hunc utilem effe&um feu falutarem in corpore mutationem inducen- di. Quamvis vero talia de his et multis aliis remediis commenta nullius medicL neque profedlo ullius fani attentionem me- reantur, tamen et decet et oportet a philo- fophia adeo vana et fallace, fcientiam nof- tram peffime corrumpente, nihil utilis iri fe continente, neque ad ullam utilitatem tendente, fed medicorum* et prasfertim ti- ronum, animos ab aliis et feriis rebus avo- cante, quales et potuiffent ec meruiffent in- telligi, omni cura et diligentia cavere. Ne- quis igitur temere eonfidat effatis illis de Naturae ordine et philofophandi legibus quibus nonnulli fe credentes philofophos femet circummunire tentant ; nimirum quorum alia vaga et futilia, vel etiam pror- fus falfa exiftunt, alia fortaffe quodam fen- fu vera et utilia, fed neque adeo generalia ac quidam fibi perfuadent, neque adeo cer- ta et fixa ut adverfante etiam experienria pro veris fumenda fint,

VoL.II. t L 1165. Minime

162 CONSPECTUS Cap. XXX.

1 1 65. Minime enim licet medico, aut in experientiam aut fanam ratiocinationem in- cumbenti, hujufmodi effatis, quse multis femper in ore funt, et ab iis pro veris fixis et immutabilibus habentur, femet impedire : " Eandem caufam eundem femper prse- " ftare effedtum ;*' " eofdem vel fimiles ef- " fec~lus, ab iifdem vel fimilibus caufis " femper oriri;" " magnitudinem effectus " femper pro rata parte refpondere mag- u nitudini caufse," &c. Ex his enim ef- fatis, pofteriora duo manifeftiflime falfa et futilia funt, et primum adeo vagum et ge- nerale, ut quamvis fano fenfu veriffimum fit, tamen temere receptum ad graviflimos errores perducat. Non enim verum eft eandem caufam eundem femper habere ef- fedlum ; nam hic multum pendet a con- ditione rei quse caufa quavis afEci debet, et etiam multarum rerurri quae primo af- pe6lu nihil fere ad effeclum manifeftum conferre vifae effent. Has vero varias con- ditiones, faepe neque intelligere, neque prasvidere, neque prsefentes. fcire, poffu-

mus.

MEDICIN/E THEORETICiE. 163

mus. Verifimile eft, (fiquidem certum dici nequit), et omnis fcientix naturas princj- piurrt et fundamentum, Naturae curfum et ordinem conftantem et immutabilem eiTcjj eandemque igitur caufam eundem fem- per praeftare effeclum, dummodo ec ipfa prorfus eadem fit, aliccque res fimiliter om- nino fe habeant ; fin minus, et in medicina pariter et in omnibus aliis rebus, diverfif- fimi aliquando effectus ab eadem manifefta caufa obfervantur; quod profedlo nil mi~ rum, cum hsec non plena fit caufa, fed pars tantum caufae, mutationis qur£ confequi- tur. Certiffimum quoque eft, eofdem, vet fimillimos faltem, effe&us, faspe a caufis valde diverfis, nonnunquam plane contra- riis, oriri ; tantumque abeffe ut effedus femper pro rata parte refpondeat magnitu- dini cauiae, ut fsepe a majore caufa effedus* minor, interdum novus, nonnunquam de- mum folito contrarius, fiat.

11 66. MilTis igitur hujufmodi ambagi-

busy de re adeo obfcura atque inutili ac

L i modus

j&j. CONSPECTUS Cap.XXX.

modus eft quo remedia ftimulantia corpus excitent, magis e re noftra erit ad effedtus quos manifefte praeftant animos attendere.

ii 67. Principio igitur obfervandum eft, multas res, cum medicamenta tum quoque et alia femedia, vi tam manifefte ftimu- lante pollere, ut vel fano et integro cor- pori, vel mufculo cuivis jam feparato, fed vitam et vim fuam contrahendi adhuc re- tinenti, admota, contractionem aliquam in partibus quas contingunt ftatim excitent. Quin et eadem remedia nervo qui mufcu- lum quemvis adit admota, hunc ad motum cient (1 16. et feqq.) ; et nonnulla eorum neque mufculo neque nervo ejus admota, fed tantum in cerebro agentia, plerof- que, vel omnes forfan, corporis mufculos fimiliter afficiunt. Hujufmodi res, ex pri- ma fua, ut videtur, adione, remedia vere ftimulantia non immerito haberi poffunt; quamvis etiam majore quam par elfet co- pia data, aut corpori praeter fohtum quo- dammodo fe habenti admota, contrariam

vim

MEDICIN^ THEORETICJE. 165

vim poffidere videantur, motufque fenfuf- que reprimere atque fopire.

11 68. Aliae vero res, quarum natura ec communis effedtus eft vel fenfum fopire motumque reprimere, vel quse faltem muf- culo cuivis admotas, blandae, et omni fti- mulo et acrimonia vacuse, videntur, tamen haud raro (utcunque obfcura ratio talis rei videatur) motus novos et fatis vividos ex- citant.

11 69. Alise demum res ancipitis et quafi mixtas naturae funt, et duplicem vim in fe habent, ftimulantem fcilicet et fedantem ; unde varii aliquando, et miri, et vix non contrarii effedtus, alii aliis vel ftatim vel breviflimo poft intervallo fucGedentes.

11 70. Remediorum autem vere ftimu- lantium (1167.) effe&us hujufmodi fere funt : fenfus aliquis, nunc levior nunc acrior, fecundum vim remedii admoti tem- pufque per quod admovetur, in parte quam

L 3 ftimulus

166 GONSPECTUS Cap.XXX,

ftimulus contingit, haecque pars, partef- que faepe vicinae, vel fortaffe ornnes corpp- ris partes, magis quam antea fuerant fen- tientes fa&ae; et motus aliquis fibrarum mufculofarum, cum majorum, quae forli- tan afficiantur ftimulo quovis iis aut parti- bus vicinis admoto, tum quoque minutif- fimarura, veluti in arteriis, aut organis fe- cernentibus, quae neceflario afficiuntur, u- bicunque remedium ftimulans fuerit ad- motum; unde audhis partem ftimulatam verfus fanguinis impetus, majorque hujus ad illam, et minor igitur ad alias delata copia, et rubor, et calor, et faepe tumor et dolor, et aliquando vera inflammatio partis ftimulatae, et nonnunquam fecretio vel ex- cretio per eam plurimum aucla vel pertur- bata. Neque profe&o folse partes quibus remedia ftimulantia adhibentur partefque lis vicinae ita affiduntur : Partes faepe val- de remotae, fed per confenfum cum priori- bus conjunclae, ad vehementes motus inci- tantur, et interdum etiam totum corpus, per confenfum illum generalem de quo

fuo

MEDICINiE THEORETIOE. r67

fuo jam loco (360. 1.) didtum eft, partium quarundam affedionem brevi participat, et manifeftiflime excitatur; et omnes idea corporis partes, tum qua: ipfx ftimulatse fuerint, tum quoque reliquse, novam fsepe alacritatem,et fane vigorem et mobilitatem, et mens ipfa haud raro novam et infignem hilaritatem adipifcuntur.

1171. Non omnia vero remedia ftimu- lantia xque idonea funt ad ftimulum ifti- ufmodi generalem per partem aliquam u- niverfo corpori impertiendum : neque fane omnes corporis partes tantum cum tota compagine confenfum et quafi commer- cium habent, ut qusevis earum affe&io cum reliquis brevi et facile communi- cetur.

1172. Stimulantium igitur remediorum alia magis, alia minus diffufilia dici pof- funt; aliorum quoque effedlus magis du- rabiles, aliorum magis fugaces reperiun- tur; omnibus autem hoc vitium eft, quocl

L 4 effe<5lus

168 CONSPECTUS Cap.XXX.

efFe<5tus .eorum excitans plerurnque nimis fugax fit, et, quod pejus eft, faepe in con- trarium effedtum definat; ita ut gratifli- mam illam alacritatem, et mobilitatem, et vigorem corporis, et fuaviffimam animi hilaritatem, quae certa remedia ftimulantia efficere folent, infignis languor, et debili- tas, et hebetudo, et mceftitia, brevi exci- piant.

1173. Hinc facillime intelligetur cur tot remedia vere ftimulantia luxuriae caufa vulgo ufurpentur; qua ratione et grata, et nonnunquam hominibus, quamvis fanis, non inutilia fiant ; quo pa<5to per multum ufum aut longam confuetudinem nocentia fimul et neceifaria affuetis fiant; quanta folertia a tali confuetudine et incommodo praecavendum fit, quantaque cura et pru- dentia opus fit ut talis prava confuetudo jam inveterata tuto abrumpatur.

11 74. Quod varias corporis partes atti- net quarum affedtiones a remediis ftimu-

lantibus

MEDICINiE THEORETICjE. 165

lantibus promptius vel fegnius cum reli- quis communicantur, nulla fere pars fen- tiens et mobilis multum affici poteft quin inde totum genus nervofum, et ideo totum corpus, quodammodo afficiatur, eandem- que conditionem participet. Quo magis vero fentiens et mobilis pars quselibet fue- rit, eo promptius et ipfa hujufmodi reme- diis afficietur et reliquum corpus afficiet. Sic multa remedia, aut naribus, aut cuti, (quibus plurimi nervi et acutiffimus fen- fus funt), aut mufculis ipfis, aut vafis quas fanguinem vehunt, aut organis quibufdam fecernentibus admota, non modo has partes ftimulant, fed totum fimul corpus excitant. Nulla autem pars corporis confenfu magis prompto aut generali cum toto genere ner- vofoy et ideo cum toto corpore pollet, nec ulla igitur magis idonea exiftit cui plurima remedia ftimulantia, quae totum corpus afficere cupimus, admoveantur, quam ven- triculus, cum ob plurimos quibus inftrui- tur nervos, tum ob infignem fuam mobi- litatem, tum quoque ob confenfum illum

egregium

i;c CONSPECTUS Cap.XXX.

egregium quem cum cerebro habere vi- detur. Interdum quoque cum propter de- vorandi difficultatem aliafque caufas, ido- nea remedia vix in ventriculum recipi aut in eo retineri pofTent, eadem remedia per anum in inteftina infundere optime pro- fuit: fcilicet quia his non fecus ac ventri- culo plurimi funt nervi, et infignis mobi- litas, et egregius cum univerfo genere ner- vq/o confenfus.

ii 75. Saepe etiam, ut fertur, egregie profuit ftimulantia remedia neque partibus male affectis admovere, neque ita adhibere ut totum corpus fere pariter afficerent, fed eadem prope originem nervorum partium laborantium admovere, veluti cervici et inter fcapulas cum brachia male fe habent, aut lumbis et offi facro cum crura vel ve- fica afficiuntur. Interdum quoque, ut cla- rus auclor teftatur, cum vitium quarun- dam partium a malo aliarum et remota- rum quafi per confenfum aliquem oritur, veluti brachiorum et crurum a colica P.

MEDICINjE THEORETIOE. 171

ionum% oportet remedia ftimulantia parti- bus primo affe<5lis, vel quam proxime, ad- hibere, quae tum omnem fuum ufum prae- ftabunt, quamvis partibus ipfis jam labo- rantibus adhibita parum omnino valuif- fent.

11 76. Ex variis remediorum ftimulan- tium in corpore humano effedlibus jam (1170.) recenfitis, perfpicuum eft, ea in plurimis et quidem fatis diverfis morbo- rum generibus interdum effe profutura, variifque ideo confiliis a medicis fsepe prae- fcriptum iri.

1 177. Imprimis igitur ad excitandas par- tes quafdam natura fentientes fed morbo torpentes, vel ad integrandum et quafi a- cuendum univerfi corporis fenfum fiquan- do hic praeter naturam defecerit, veluti in Amjlhefia generali, aut ftupore membri cujufvis (177. 8.), aut in caecicate illa qux a minuto vel amiffo nervi fenfu, non a vitiis humorum oculi, qritur, et quae Amaurofts

(260.)

fjz CONSPECTUS Cap.XXX.

(260.) vocatur, faepe ufurpantur, ct haud raro utiliflima fiunt. Scilicet nervis ali- quando fentiendi facultas plane deficit, fa- brica eorum adhuc integra atque intadta, propter caufas valde obfcuras vel [penitus ignotas, quae tamen non adeo fixae aut va- lida* funr, quin, ope idonei ftimuli finibus nervorum tenuiflimis admoti, ipfse vel prorfus fubmoveantur, vel fenfus faltem iis nervis redeat. iviaxime vero dolendum eft hoc non perpetuum effe, fenfumque fsepe vel deficere vel penitus deleri caufis adeo validis et fixis, veluti compreflione aliqua, aut laefa fabrica cerebri nervorumque, ut neque dum hae caufae adfunt per hsec aut ulla remedia fenfus in partibus affe&is ut decet renovetur, neque ipfae per ftimulan- tia remedia nervis admota tollantur.

11 78. Porro, ad renovandam aut refi- ciendam movendi facultatem fibrarum tnufculofarum, qua» faspe deficit, cum in iis mufculis qui voluntatis imperio fubji- ciuntur, tum quoque in iis partibus quse

Jhuius

MEDICINJE THEORETICiE. 173

hujus imperium non agnofcunt, veluti in paralyfi, aut generali aut quarundam tan- tum partium, ftimulantia remedia cum prudentia adhibita, et fatis diu continuata, fsepe multum profunt, et aliquando mor- bum penitus tollunt. Hoc autem non con- ftans aut perpetuum effe fatis fuperque nQ- tum eft : quod profedlo nil mirum, quum paralyfis, non fecus ac defedlus fenfus, tam faepe oritur a caufis vel prorfus fixis et im- medicabilibus, vel quae faltem per ftimu- lantia remedia nullo modo tolli poflunt.

11 79. Citra vero paralyfin vel genera- lem vel fpecialem, adliones multarum par- tium (quse omnes forfitan magna faltem ex parte per motum mufculorum fiunt) languent aut plane deficiunt, non fine magno incommodo aut periculo. Tale vitium haud raro oritur vel a torpore ali- quo partis ipfius, vel a defedtu foliti et naturalis ftimuli, ideoque per remedia fti- mulantia optime et efficaciflime corrigitur, nimirum quae per fuum effectum genera-

lem

i74 CONSPECTUS Cap. XXX.

lem totum corpus aliquantum excitant, et mobilitatem aliquam partibus etiam ma- xime torpentibus conciliant, et his parti- bus admota nattiralis' ftimuli quacunque de caufa deficientis vice funguntur.

11S0. Hoc modo omnes fere fecretiones et excretiones aut deficientes promovere et reftituere, aut ad libitum excitare et auge- re pofTumus, per ftimulantia remedia rite adhibita. Pari etiam ratione idonea reme- dia ftimulantia certis partibus admota no- vos et minime naturales, fed fsepe necef- farios et faluberrimos motus in iis effi- ciunt. Hoc fundamento nititur admini- ftratio multorum remediorum evacuan- tium, veluti quae vomitum, aut alvum, aut urinam, aut fudorem, aut falivam, &c. movent, quod tamen hic indicaffe fat fu- erit, quippe de quibus nominatim poftea agendum fit.

1181. Pari quoque ratione hujufmodi remedia haud raro prsefcribuntur et egre-

gie

MEDICINiE THEORETIGE. 175

gie profunt ad mutandum et quali diri- gendum fanguinis curfum, fiquando hic prseter naturam partes quafdam verfus audtus fuerit, quod minime rarum aut leve vitium eft. Excitata autem per vim remediorum ftimulantium adtione arteria- rum partis cujufvis, plus fanguinis ad eam neceffario derivatur, et minus igitur pro rata parte ad alias defertur ; unde fsepe multarum affedtionum levamen fubitum, et quidem praeter omnem fpem et fidem, nifi adeo manifeftum eflet, magnum atque durabile.

1 182. Quin et remedia ftimulantia fsepe utiliflima reperiuntur, interdum omnino neceflaria, in magna debilitate partium mufculofarum, prsefertim quarum adliones a voluntate noftra non pendent, fed ad vi- tam et fanitatem confervandam omnino neceffaria funt, veluti cordis, et arteriarum, et ventriculi. Sunt quidem remedia fti- mulantia quas vires cordis et arteriarum adeo potenter excitant, et reficiunt, et au-

gent,

i76 CONSPECTUS Cap.XXX.

gent, ut noii immerito aliud et peculiare nomen, omnium fere medicorum confen- fu, fibimet na6ta fint, et cardiaca vocen- tur. Multa quoque medicamenta ftimu- lantia ad excitandas aut augendas (ii forte defecerint) ventriculi vires et a&ionem vulgo prxfcribuntur, et faepe cum infigni et durabili beneficio. Hsec ideo a multis Jlomachica vocantur. Hujufmodi ftimulan- tia remedia, cardiaca fcilicet, etjlomachia, et quidem multa alia, roborantia quoque fi- unt (i 104. 5.) : neque mirum erit cuiquam, effedtus eorum in augendis mufculorum viribus aliquando fatis efle durabiles, fi modo fecum perpenderit quam ardtus in- ter varias corporis fundliones intercedat nexus, et quam mirum in modum omnes ad generalem vigorem fuftinendum con- ducant, et quam prompte beneficium quod partes quasdam ab idoneis remediis ftimu- lantibus acceperint cum reliquis commu- nicetur.

11 83, Tanta etiam vis eft remediorum

quorundam

MEPICINJE THEORETIGiE. 177

quorundam ftimulantium, tantufque inter varias purtes et varias funcliones corporis nexus atque confenfus, ut vica jam pene extinfla per ea denuo integretur : neque dubium eft, multos tam prope exanimes ut Iibi relicti nunquam revixifTenr, ope idone- orum remediorum ftimulantis generis, ve- luti ab ipfo fepulchro fuiffe ereptos, et ad vitam redu&os, et plures adhuc fimile be- neficium effe accepturos, fi modo remedia fatis prompte et perfeveranter fuerint ad- hibita.

1 1 84. Ex effecTtibus remediorum ftimu- lantlum in excitanda vel augenda arteria- rum actione, fsepe prsefcribuntur, neque inepte, ad folvendas obftru&ib-nes quales haud raro in variis partibus corporis, et praffertim in organis fecernentibus (755.)» accidunt, et vel impedita partis affe&a: fun&ione toti corpori nocent, vel in alios et graviores morbos definunt. Dolendum magis eft quam mirandum, optiflaa et effi- caciffima horum remediorum (quamvis V01..H. t M non-

178 GONSPECTUS Cap.XXX.

nonnunquam mirabiliter profint) adverfus tales obftrucfticnes non femper valere.

1 185. Quaedafn ex iis olim credita fue- runt multum prodefTe in attenuandis variis corporis humoribus prsetef naturam fpif- fefcentibus, et ideo aegre movendis. Tale autem vitium, praefertim in fanguine, mul- to rarius eft quam audlores medici fibimet perfuadebant. Et quamvis certum fk re- media ftimukntia haud parum prodeffe in multis morbis qui ab ifto vitio pendere credebantur, tamen alia et magis verifi- milis ratio tanti beneficii feddi poteft. Non dubium vero eft humores quofdam fecre- tos praeter naturam aliquando fpiffefcere, et hoc vitium per hujufmodi remedia in- terdum corrigi ; cujus quidem rei ratio minime obfcura eft.

11 86. Nonnulla demum ex iis, partim, ut videtur, ob vim fuam ftimulantem, par- tim, et magis fortaffe, propter alias vires medicinales quas una cum illa pofGdent,

utilifTima

M-EDICIN£ THEORETIOE. 179

utiliflima funt ad corrigendam aut prae- cavendam corporis putredinem (539. 42.) cum generalem, tum parcium quarundam prse aliis ; quamvis pl^raque eorum cale- faciendo corpus putredini plane faveant, eandemque, ut videtur, faepe inducant vel augeant.

I187. Denique, multa remedia manifef- tiflime ftimulantia ftepe haud parum va- lent adverfus motus illos abnormes qui Jpajmi dicuntur, quos interdum inftantes arcent, interdum praefentes folvunt, et ideo non immerito inter remedia antifpaf- mo.dica recenfentur, quamvis hsec ad con- trarium genus, fedantium nimirum, reve- ra pertineant. Hoc efficere videntur par- tim vi fua roborante, quse corpu? minus mobile reddat, partim validiore ftimulo corpori dato, qui fenfum vel acftionem pri- oris fuperet ejufque effedtum impediat, partim forfitan mutato fcnguinis curfu, et fimul cum hoc vis nervorum fluxu, qui per M 2 aftionem

i8o CONSFECTUS Cap.XXX*

a&ionem ftimuli a partibus prius laboran- tibus ad alias deriventur.

ii 88. Poftremo, -ex effectibus fuis in menre ipfa, quam adeo reficiunt atque exhilarant, remedia quacdam itimulantia, prsefertim quac vocantur cardiaca, inter- dum idonea fiunt, cum animus hebes, et languidus, et triftis, et fpiritus demiffi fa&i fuerint, vi morbi, et citra juftam quamlibet caufam moralem. Maxima autem pru- dentia et cura hic opus eft; talis enim bo- nus atque exhilarans effectus, utcunque certus, fugax omnino eft, et faspe haud parum nocivus, animumque hebetiorem et triftiorem, corpufque languidius quam antea relinquit. Neque frequentior aut certior exiftit caufa talis animi corporifque conditionis morbidse, quam abufus ipfa- rum rerum quae prudenter ufurpatae eidem quodammodo remedio fieri folent. »

ii 89. Remediorum quac tot tantifque ufibus infervire debent copia ingens eft et

varietas

MEDICINjE THEORETIC^. x8i

yarietas magna : omnia vero flimulantia. remedia hic nominatim recenfere omnino fupervacaneum foret ; fat erit prsecipua eorum genera enumerafTe.

1190. Imprimis igitur, quod medica- menta ftimulantia attinet, diverfiffima co- rum genera exiftunt, ex animalibus, et fru- gibus, et foffiHbus rebus, derivata.

1191. Diverfiffimae quoque vires variis medicamentis ftimulantibus contingunt ; ita ut dum alia tanta acrimonia in corpore pollent, ut vel minima quantitate in id re- cepta violentiffimos effe&us prseftent, ne- que profeclo periculo aliquo unquam pe- nitus careant, alia adeo tuta et mitia fint, ut delicatiffimis etiam fine periculo dari poffint, nec quicquam aut boai aut mali efficiant nifi magna copia affumpta fuerint.

1192. Res fere omnes quaz guflui acres et quafi pungentes videntur, multaeque etiam res quae acrimoniam vel nullam vei

M.3 admodum

182 CONSPECTUS Cap.XXX.

admodum exiguam atque obfcuram ha- bent, aliis atque aliis mufculis ftimulo funt; nam multum abeft ut omnes ftimuli omnes pariter mufculos afficiant. (322.)

1 193. Hinc facile intelligetur, plerof-^ que vel omnes forfitan fales, puros, neutrosf terreos, et metallicos, aliquid vis ftimu- lantis in fe habere, fi modo rite fuerint adhibiti: cujufmodi exempla efle poflunt, alcali fixum foffile, alcali volatile, acidum <vitriolicum et muriaticum, fal marinus, fal Glauberi, fal ammoniacus, Tartarus *vi- triolatus, Mercurius fublimatus corro/ivusy vel przcipitatus rubery vel turpethum minerale^ Tartarus emeticus, vitriolum album, aut cas- ruleum, aut viride, alumen, fal catharticus amarus, &c. — i — Neque hae res minus vere ftimulantia remedia funt, quod mukae ex iis (fecundum ipfarum ufum et admini- ftrationem, variafque corporis aut fingu- larum ejus partium conditiones) contra- rium aliquando eftedium praftent, et qui- dem optima fedantia remedia fiant.

1194. Fruge$

MEDICINiE THEORETICiE. 183

11 94. Fruges quoque qux vocantur acres, vim ftimulantem habent fatis mani- feftam. Harum vero plurima funt genera, feu familise, ut dicuntur : friiquofe impri- mis, vel cruciformes, ut a variis audtoribus nominatse funt ; cujus exempla efle pof- funt, finapi, raphanus rufticanus, cochle- aria, nafturtium, &c. ; fcilla quoque, et omne genus allii, porrum, cepa, allium, &c; umbelliferis etiam, carvi^ angelica% ane- thum, &c. multseque alise herbae acres quas segre ad certam quamvis familiam feu com- mune genus referri poffint, veluti ranun- culus, urtica, arum, afarum, colchicum^ ni- cotiana, digitalis^ ipecacoanha, jalappa, rhe- um, rhamnus, helleborus, mezereon, et fi- milia fere innumera, quse vel univerfo cor- pori vel quibufdam faltem ejus partibus prae caeteris ftimulo funt. Variis quoque harum herbarum partibus, veluti radici- bus, aut foliis, aut feminibus, conftat vis ftimulans, neque in aliis ejufdem herbae, partibus pariter reperitur.

M a 1195. A-

184 CONSPECTUS Cap.XXX.

ii 95. Aromaticse quoque fruges, nume- rofiflima quidem familia, ad unam om- nes vim aliquam ftimulantem habent, et quaedam ex iis validiffima et fimul gratif- fima remedia ftimulantia fiunt: cujufmodi exempla efle poflunt, piper crnne, com- mune, album, longum, pimento, cinnamo- mum, canella, caffia, caryophyilum aroma- ticum, nux mo/chatay macis, cortex Vvrin~ terianus^ zingiber, &c. ; quibus adjungere oportet herbas quafdam aromaticas mi- tiores, quales frigidiores noftrae regiones nbertim ferunt, mentham, verbi cauf 1, cum vulgarem tum piperitidem, pulegium, thymum, fabinam, lavenduhun, rorem ma- rinum, et fimilia. Vis autem ftimulans quas omnibus herbis aromaticis contingit, quamvis in variis earum partibus detega- tur, fcre tota pendet ex oleo illarum pro- prio, feu ej/entia/i, ut vocatur, quale per vim ignis elici poteft ; et igitur ubicunque hoc maxime abundat, ibi potiflimum reperi- tur,

1196. Aqua:

MEDICINjE THEORETIOE. 185

1196. Aquac igitur iftorum medicamen- iorum drfltllatte^ five tenues five Jpirituqfit, ut vocantur, veluti menthsc piperitidis, aut cinnamomi, aut nucis mofchatz, .iif- dem viribus in corpore hunriano pollent ac mcdicamenta ipfa unde derivantur, fed fxpe haud parum gratiores funt, et ad u- fum medicum melius accommodata?; fci- licet quse copiam non exiguam olei aro- matici in fe folutam contineant, in quo vis ftimulans (1 195.) maxime ineft, quain- vis hoc oleum plurima aqua vel alio hu- more dilutum, utcunque fua natura acre, adeo mitefcat, ut facile et tuto hauriri pof- fit.

1 197. Olea demum aromatica ipfa iince- ra, per vim caloris educla, validifiima fti- mulantia remedia fiunt, fed plerumque adeo calida et acria ut parum aegrotis con- veniant.

1198. Naturce non multum ab his alie- nx funt medicamenta illa quse vocantur

balfama

i86 CONSPECTUS Cap.XXX.

balfama vel refinse ; veluti balfamum Cana- denfe% Copaibz, Peruvianum, Tolutanum, tere-r binthina* variae, &c.

1199. Poft haec memorari debent medi- camenta plurima ftimulantia, quse vulgo gummi refinae vocantur, fucci fcilicet qua- rundam frugum proprii fpiffati, quos illse vel fponte fundunt, vel largius praebent fi idoneo ternpore pundtse vel incifae fuerint: cujufmodi exempla funt, afa fcetida, gum- mi ammoniacum, galbanum, figapenum, gambogiay aloe, &c. qu^e ad itimulandum vel totum corpus, vel partes quafdam pra^ cseteris, faspe prsefcribuntur.

1200. Omnes demum herbse amarse, quamvis caeteroquin fatis mites, aliquid ftimuli in fe habent, quantum fcilicet fat fuerit ad partes quafdam corporis delica- tiores et mobiliores afnciendas, vei forfan ad novas et infolitas adtiones excitandas. Sic folia cardui benedi&i, et flores chamsemeli, et radix gentianas, vel leves tantum illo-

rum

MEDICINiE THEORETICiE. 187

rum infufiones largius vel parcius haufta% ventriculum vel ad validiorem adtionem ftimulant, vel etiam vomitum movent. Proxime quoque pofl hujufmodi amara medicamenta recenferi debet fel, nimirum quod et parem amaritiem et fimilem vim ftimulantem habere videtur, quamvis hoc ex animalibus, illa ex frugibus, deriventur, Fel autem raro pro medicamento prafcri- bitur.

1201. Omne denique genus vini, five ex uvis, five ex pomis, five ex aliis frudtibus paratum, et cerevifia omnis, et omnis li- quor fermentatus, et magis adhuc mera- ciores illi latices, fpiritus dejlillati didli, qui ex talibus liquoribus per ignem eliciuntur, corpori ftimulo funt certiflimo, et gratiffi- mo, et fgepe faluberrimo, et fatis durabili. Hoc in omni fere debilitate atque languore, five a nimio labore, five a magna exinani- tione, five a gravi animi aftedlu, five a longa inedia, five a longo morbo, five a gravi febre malignioris generis, fatis per-

fpicuum

iS8 CONSPECTUS Cap.XXX,

fpicuum eft : et iftiufmodi jarn remedia (ubicunque ftimulo interno et generali o- pus eft) a medicis multo largius prsefcri- buntur quam olim fieri folebat, et quidem cum infigni asgrotantium commodo.

1202. Ex animalibus (1190) paucifft- ma derivantur ftimulantia medicamenta. Cmtharides fanc infigni vi ftimulante pol- lent ; fed propter nirhiam fuam acrimo- niam, raro, et parce, et caute omnino devo- randse prsefcribuntur: cuti autem extrin- fecus admotse forma emplaftri vel unguen- ti, omni fere periculo carentx et hoc modo quotidie pracfcribuntur, et partim fuo fti- mulo, partim aliis effeclibus, qui tamen ex hoc primario manifefte pendent, in variis morbis egregie profunt. iViiliepedGe quo- que (quae olim in tanta aeftimatione crant) huc forfitan referri dcbent ; ilbrum enim vires medicinales, fi qux iis competanr5 ftimulantis generis effe videntur ; hx au- tcm neque adeo certce neque tantse funt, ut

dicarum, quibus tot alia et efiicaciora

eiufdem

MEDICINiE THE0RETIC7E. 189

ejufdenn generis medicamenta fuppetant, attentionem mereamur,

1203. Prseter vero omnia medicamenta ftimulantia, funt et alia quasdam remedia qux corpus fatis efficaciter ftimulare fo- lent, et iioc confilio in nonnullis morbis adhiberi.

1204. Hoc inter imprimis memorari de- bet fubtiliffima illa atque mobiliffirrfa aura quse per aliquot jam annos philofophis et medicis tam bene nota eft fub nomine

fiuidi ekclrici, quaeque multa corpora mi~ rabiliter pervadit, et vel rapidiffimo fuo motu, vel alia minufque intelle<5ta ratione, variis modis afficit. Animalium autem corpora ndn modo velociffime pervadit, fed fimul validiffime ftimular, fenfumque in partibus fentientibus, motumque in par- tibus mufculofis, excitat, adeo fubito et certe ut nihil magis. lmmo mufculo cui- vis e corpore jam execlo, fed vim fuam adhuc retinenti, ubi nullus ideo fieri po-

teft

190 CONSPEGTUS Cap.XXX.

teft fenfus, admota, hunc, quamvis jani torpentem, neque alii cuiquam ftimulo pa- rentem, illico ad contra&ionem ciet. Quin et tanta eft vis ftimulans hujus aurae, ut integro et quidem valido corpori nimis large admota, vitam ipfam ftatim extin- guat. Hanc perniciem alii ad folam vim ftimulantem plus sequo intenfam, alii ad fubitam illam atque ingentem debilitatem quae nimio ftimulo fuccedere folet, refe- rendam effe cenfent. Conftat enim pet infpedtionem cadaverum hoc modo extinc- torum, nullam faepe poffe detegi laefionem manifeftam qualis mortis caufa haberi po- tuiftet. Parcius vero et cautius admota minime periculofa eft, et vel totum cor- pus, vel partes quibus potiflhnum adhibe- tur, validiffime ftimulat; et fic in paralyfi, in amaurofi^ in fuppreflione menfium, feli- ciffimo cum fuccefTu faepe ufurpatur ; mi- nutas enim fibras arteriarum, non fecus ac majores corporis et artuum mufculos, ad motum ciet, et fic impetum fanguinis expedit atque intendit.

1205. Duplict

MEDICIN^ THEORETiCLE. igi

1205. Duplice fere modo corpori adhi- beri folet prasftantiffimum hoc remedium; per fcintillas, nimirum, vel per i(5lus ; quos inter parum omnino intereft, praeterquam quod ill33 mitiores et tolerabiliores fint, hi vero graviores, ideoque delicatis et imbe- cillis minus accommodati, neque, propter dolorem fummamque moleftiam quam cre* ant, quotidie repetendi quamdiu opus fue- rit ad morbos quofdam fanandos in quibus prodefle videantur. Obfervandum enim eft, hoc remedium, utcunque validum, paruta fepe prodefle, nifi large adhibitum fuerit, diuque continuatum ; et male igitur clini- cos quofdam de eo conqueri tanquam pa- rum efficace, cum fatis leviter perque pau- cos tantum dies id tentaflent. Non de- fuere enim exempla segrotantium qui hoc folo remedio penitus convaluerint, quamvis poft aliquot menfes et liberrimum remedii ufum parum boni ab eo accepiflent. Ad** miniftratio talis remedii per numerum at- que menfuram vix definiri aut regi poteft ; tamen fcire juvat, i&us fatis fortes ad tre-

centos

192 CONSPECTUS Cap.XXX.

centos et amplius in horas quadnmte, vel fcintillas piurimas, fere innumeras, non modo line damno, fed cum iafigni benefi- cio, per longum tempus quotidie fuiffe ad- hibita. Hoc vero non ita interiigendum eft quafi remedium adeo validum femper conveniret, vel femper periculo careret, in iis etiam morbis qui aliquid ftimuli maxi- me poftulare videantur, veluti in apoplexia^ aut paralyfi, &c. ; faspe enim nocuit, fem- perque igitur cum prudentia adhiberi de- bet, vel interdum omnino prohiberi, quum multum febris, aut ingens fanguinis abun- dantia, aut diftributio, aut congeftio ejus abnormis, aut demum fumma debilitas, adfunt, ne vel priora mala augear, vel no- va, forfitan graviora, efficiat.

1206. Idem fere monendum eft de ca- lore, qui omnium fere qui hadtenus cog- niti fuerint ftimulorum et maxime genera- lis et efficaciflimus effe videtur ; fcilicet qui non modo mufculos animalis jam ve- geti et mobilis ad contra&ionem ciet, fed

languentia,

MEDICINiE THEORETICiE. 193

languentia, ct torpida, ct pene cxanimin, ad motum et vitam excitat ; qui multis ani- malibus alter vitae fons eft, ovumque, ali- ter nunquam viclurum, ad vitam brevi perducit; qui omnibus animalibus necef- farius eft ad varias excitandas propriifque muneribus aptandas partes, praefertim ce- rebrum, quique ex eo pendent nervos atque mufculos ; qui denique tantum in corpus humanum imperium haber, ut aucius, fen- fum et mobilitatem mirum in modum au- geat, minutus, minuat, ad torporem uf- que et paralyfin.

1207. Kil mirum igitur calorem inter- dum pro ftimulante remedio in quibuf- dam morbis fuifle adhibitum, et aliquanclo multum profuifle. Levis enim prseter fo- litum calor levi flimulo eft, qualis fiepe et tutus et utilis- corpori efle poteft ; major calor validiorem prsebet ftimulum, et ge- neri neruofo^ et partibus quae fanguinem movent, et ideo univerfo corpori ; ingens demum calcr, qualis inter urendam par-

VolJI f N tem

i94 CONSPECTUS Cap.XXX.

tem quamlibet adhibetur, vehementem et intclerahilem ftimulum dat, non parti mo- do qux uritur, fed reliquo etiam corpori. Hujufmodi vero flimulus (quamvis fuis interdum ufibus non careat) non verbis opus eft ut probe conftet quam parum ac- commodatus fit communi medicorum ufui. Quin et calor multo lenior, qualis non modo fine dolore, fed fine magna moleftia tolerari poftit, vel qui forfan multis asgrotis jucundus foret, gravia quaedam incommo- da in fe habet, neque ideo femper pro fti- mulante remedio adhiberi debet ; impri- mis quia ex effeclibus fuis in univerfo ge- nere nervbfo generalem mobilitatem plus sequo auget; tum quia impetum fanguinis nimis intendit, quod fa:pe valde periculo- fum erit ; tum porro quia cutem, et fane totum corpus multum laxat et folvit, et fic debilitando ixpe plus nocet quam ftimu- lando compeniare poflit ; tum denique quia putredini humorum multum favet, qua nihil fere exiftit corpori perniciofius.

1208. Proxime

MEDICIN-E.THEORETIGZE. 195

1208 Proxime poft calorem frigus enu- merare oporter, fcilicet quod, fecundum rationem qua adhibetur, corpori interdum validiffimo ftimulo eft, qnamvis alirer ad- hibitum effLacifnmum iedans reme ium fiat, ut fuo loco plenius explicandum erit.

1209. Frigus igitur corpori tmtum fti- mulo eft, cum fatis intenfum eft, et fubito et per breve fpatium adhibitum, veluti. fiquis in aquam frigidam defcenderit, (quod genus remedii faris diu continuatum nonnullos paralyticos fanaffe fertur), vel fi frigida haufta fuerit inftante animi de- fectione, quas tum iftuci malum faspe ar- cet, vel fi vultus tantum hominis cui arii- mus jam defeciffet, aqua gelida fparfus fuerit, quod fsepe vires motufque corporis' renovat. Subitum igitur frigus non im- merito inter ftimulantia remedia recenfc- tur, partim fortaffe propter vehementem fenfum quem efficit, (nam omnis fcnfus ve- hementior corpori ftirmilo eft), partim quo- que propter vim fuam propriam qua muf- N 2 culos

196 CONSPECTUS Cap. XXX.

culos etiam fine fenfu afficit, veluti fi cor- di animalis frigidi fanguinis e corpore jam exe&o fubito admotum fuerit. — Diutur- num vero frigus, quamvis non nimis in- tenfum, ren,edium roborans fit haud con- temnendum, tamen minime ftimulat cor- pus; fed potius fedat, fenfumque minuit, motufque omnes reprimit.

12 10. Corporis quoque exercitatio, ra- tione haud obfcura, ftimulum ei impertit fatis validum, et in quibuf iam morbis uti- liffimum, aliifque omnibus quotquot cog- niti fuerint ftimulis plane anteponendum. Hoc imprimis verum efl fiquando motus fanguinis variis de caufis prseter naturam languet (473. ), et funcliones qusedam ab ilio pendentes, fecretio praefertim atque excretro per cutem (733 .), et interdum per renes, fimul deficiunt. Neque profecto detuere exempla, ubi poftquam iftud vi- tium eo ufque proceffitTet, ut hydrops (476.) plane inftaret, vel jam ingravefce- ret, omnifque igitur yaletudo in fummo

verfaretur

MEDICINiE THEORETICiE. 197

verfaretur difcrimine, per (limulum idoneae et crebrae exercitationis, fanguinis motu rite expedito (431. 2. 3.), hydrops fugacus fuerit, et aegri penitus convaluerint. Hinc etiam, magna faltem ex parte, pendet be- neficium iftud infigne, et (fiquid de viri- bus remediorum certum dici poteftj cer- tum atque conftans, quod multi aegri mor- bis vetuftis laborantes a jufta corporis ex- ercitatione accipiunt. (1107. et feqq.)

121 1. Hsec autem non modo incitato fanguinis motu vel totum corpus vel par- tes et funftiones quafdam prse reliquis fti- mulat, verum infuper per effecftum fuum in genere nervofo, minus quidem intellec- tum, fed non minus certum, totum corpus excitat; et fic in nonnullis morbis ab aliis plane caufis qnam languidiore fmguinis motu pendentibus, veluti in torpore, aut paralyfi plus minufve perfedta, aliquando plurimum prodeft. Ipforum forfitan muf- culorum contradlio corpori ftimulo eft ; et vis illa ignota feu conatus (33 1 ) qui N 3 mufculos

i93 CONSPECTUS Cap.XXX.

mufculos voluntarii motus ad actionem ciet, ul manifeftius ftimulat. Nam omnis fenfus multique animi affectus (12 13. 14.), omnilque demum voluntatis ac/tio, corpus aliquantum excitant, eo magis et certius, quo lpfa graviora fuerint.

1212. Stimulus hic, quem corporis ex- ercitatio dare folet, quamvis fsepe faluber- rimus fiat, haud raro tamen magno incom- modo atque periculo non vacat; neque ideo omnibus pariter segrotis convenit. qui- bus ftimulo atiquo opus eft ; fcilicet, quia interdum dum corpus multum excitat, vires iimul ejus mirum in modum exhau- rit, hominemque quafi opprimit, quod im- primis notabile eft in valde imbecillis; nain femper memoria tenendum eft, corporis ex- • ercit itionem eo graviorern fieri ftimulum, eoque piu> incom.modi atque periculi af- ferre, quo asger, five natura five vi morbi, debiiior factus fuerit. Quod fane minime mirum eft, cum (praeter effcclum fuum de- bilitantem (344.) in genere nervofo) mo-

tum

MEDICIttE THEORETIG/E. 199

tum fanguinis adeo feftinat, et fic novum audlumque laborem, ad quem parum va- lent, viribus fanguinem moventibus im- ponit. Quapropter caute omnino debili- bus atque exhauftis pro ftimulante reme- dio prxfcribenda eft. Haec autem de bo- nis atque malis exercitationis effedtibus hic quam leviflime memoraffe fat erit ; quo- niam fufius jam alio fub capite (xxviii.) de iis didlum eft.

12 13. Quod fenfum vero attinet, om- nis plane fenfus aliquid ftimuli in fe ha- bet, qualis, fi modo fatis validus fuerit, fomnum vel arcere (400.), vel jam prx- fentem rumpere poflit, vel varias demum corporis partes ad motum aliquem ciere. Varii autem fenfus corpus plus minufve excitant fecundum ipforum vehementiam, quae a prascedente aut praefeitte ftatu cor- poris, et confuetudine (147.)} multifque aliis rebus pendet. Sic, dum multi fenfus corpus vix aut ne vix quidem ita escit&nt ut fomnum arceant, graviores fenfe, rel N 4 dolcr

200 CONSPECTUS Cap.XXX.

dolor (182.) mignus, non modo excitant corpus, fed idem plurimum perturbant at- que convellunt. Quin et fenfus quidam fua natura minime vehementes, et qui fa- num hominem parum arBcerent, veluti lu- cis, ftrepitus, caloris modici, iecundum vattfias conditiones corporis, veluti in febri- citantibns, aut hyjlencis, aut puerperis, aut Vrilde mobilibus, idem muitum ftimu- lare poffunt. In hujufmodi quidem exem- plis plme nocent; in aliis vero, ubi fo- por aliquis vel torpor urget, haud parum profunt.

1214 Animi autem affeclibus, non fane . omnibus pariter, f.d iis qui, diftindtionis caufa, excitantes (349.) vocantur, quales funt, ira, gaudium, fpes, hilaritas, &c. vb ftimulans major et certior conftat, quse, ut fuo jam loco (350.) diclum eft, propter ve- hementiam fuam corpori"aliquando nocet, fa?pe vero per generalem atque gratiffi- inum fuum ftimulum mirabiliter prodeft. Naturaa non multum ab his alienae videtur

effe

MEDICIN^ THEORETICE. 201

e(Te animi exercratio, modica fcilicet, va- riiique coniiitutionibus arque ingeniis ri- te accommodita. Sed de his non opus eft hic fufius dilferere, cum praecepta maxime generalia et necelfaria huc pertinentia alio jam loco (1135.; traaita funt.

G A P.

: a p. mt

_3 — i

R

Pl.iri.Ti_. BPrdWjmcpta. __Ii_uj_te re-

::.-•„" ._". :::::_:-- :_._:: -_ :_ _ _. t. :•___ ~: .1 :::-;:_ :_::::: :; .;._. —_i. ;_.;_.-

;

■

::_- £n ______.! ___::: ::::._-. . -__

:__; :_:zi:«:t_ t: i-_:_r :_„_:.;: : : ; : _

-

co

:_" \'\?, ; :"r t" :^ii ______ _,:--

. .

_ i

!

:

:

__:__ ~ .'-*-: .::.__■'"___"__"_ :* : "... ._ :~~ : .: : :.:

: _L__.__ £s_3 gg-BlI-TTlCTa

■ - - _,- •_ - - —

. :

.

-

2o4 CONSPECTUS Cap.XXXI.

Omnis nimirum motus (neque aliter res fe habet de fenfu) a variis rebus pendet; ce- rebri imprimis, et nervorum, et fibrarum mufculofarum certa quadam conditione, qua apta fiunt ut quibufdam caufis, puta variis ftimulis, certa ratione afEciantur; et natura et vehementia ftimuli qui admo- vetur. Motus igitur qui excitantur ali- quatenus refpondebunt pro rata parte his variis caufis fimul fumptis. Sic pulfus ar- teriarum faepe aut nimis validi aut nimis frequentes fiunr, propter caufas valde di- verfas; veluti nimiam arteriarum tenfio- neiii, aut nimiam, fortafle generalem, mo- bilitatem, aut magnam debilitatem, aut ve- hementem ftimulum univerfo corpori ad- motum, puta per calorem magnum vel re- media calefacientia. Igitur perfpicuum eft, interdum omnia remedia relaxantia, veluti exinanitiones varias, aut emollientia medicamenta, interdum vero aftringentia et roborantia, nunc exercitationem, nunc quietem, nunc calorem, nunc frigus, nunc opium, nunc aromata vel vinum, in tali

ftatu

MEDICINiE THEORETICLE. 205

ftatu vim fedantem efle habitura. Quod fi conditio cerebri, et nervorum, et fibrarum moventium quibus arterix inftruuntur, ne minimum quidem mutata fuerit, varix ftimuli iplius conditiones, veluti nimia fanguinis abundantia, aut nimia acrimo- nia, aut nimius impetus, puta ab exercita- tione vehemente, pulfus aut nimis validos aut nimis celeres facere pofliint ; tum ve- ro, fanguinis detradlio, et remedia diluen- tia, et demulcentia^ et anti/eptica^ &c. fe- dantem effe&um prseftabunt. Pari quo- que ratione, multi dolores, multique mo- tus abnormes, febris, alvi fluxus, vomi- tus, convulfio, inflammatio, a diverfifli- mis faepe caufis oriuntur, et diverfiflimis aliquando remediis compefcuntur ; quse tamen omnia, fi ultimum tantum eorum effedlum fpedtamus, fedantia dici poflunt.

1220. Miflis vero omnibus qua? per ali- um et magis proprium et fimpliciorem ef- fedtum, vim fedantem poflidere videantur, de iis tantum hic agendum erit, quae pri-

ma

2o6 CONSPECTUS Cap.XXXI.

ma et fimpliciffima fua in corpore humano a&ione (five hsec perfpe&a et explorata fu- erit necrie) fenfum motumque jam prs- fentes fopiunt et reprimunt, et corpus in pofterum (dum ipforum effedlus durat) minus fentiens et mobile reddunt.

1221. Medicamentorum autem quae hoc faciunt copia haud parca exiftit : optima vero et efficaciffima eorum ad duo genera facile referri poffunt ; narcotica nimirum, et refrigerantia ; quae quidem non magni- tudine modo, fed natura etiam iuarum vi- rium haud parum differunt.

1222. Narcotica iflripfimis (cujufmodi exempla effe poffunt opiurn, hyofciamus, cicuta, &c.) refrigerantibus multo validi- ora et certiora funt, verum, ut creditum eft, in mukis morbis, variis de caufis, mi- nus idonea.

1223. Effeclus narcotici remedii, et prse- fertim opii, quod omnium forfan opti-

mum

MEDICINLffi THEORETICjE. 207

mum efl: et longe ufitatiflimum, fi modica quantitate fumptum fuerit, hi fere funt: placida quaedam animi pariter et corporis quies atque tranquillitas, hebetudo aliqua omnium fenfuum cum externorum tum internorum, ftupor demum et fopor na- turali fomno finiillimus ; pulfus fimul ar- teriarum plerumque tardiores et pleniores fiunt, et fpiritus lentior, et calor minor, et alvus aftridla, et ventriculus infirmior, et cibi appetitus parvus, aliquando non fine naufea, et omnes fere fecretiones et excretiones multum imminutse, prseter fu- dorem, qui (foluta cutis compage, partim per confenfum ejus cum ventriculo, partim per tranquillitatem et quietum fomnum quem opium folet conciliare) nonnihil au- gerividetur; unde alvus tardior, et reli- quse fecretiones et excretiones minutse. In- terdum vero, etiam in fanis, vel leviter se- grotantibus, fed frequentius multo in iis qui magno dolore aut gravi febre laborant, prafertim fi nimis parva quantitas opii de- vorata fuerit, pro quieto fomno dira fit

quies

2o8 CONSPECTUS Cap. XXXI.

quies cum horriflcis fomniis, vel fortaffe de- lirium non leve citra ullum fopnrem. Hi quidem effedlus a modica aut parva quan- titate opii obfervantur; a majore autem, vel nimia, ingens fsepe oritur naufea, et tandem vomitus, et nifi hoc modo medi- camentum ejicitur, brevi altus fomnus, fere inexcitabilis, et in convulfiones et mor- tem cito defiturus.

1224. Alii quoque interdum in quibuf- dam hominibus ab opio obfervantur effec- tus, fecuncium varias ipforum conftitu- tiones variafque corporum conditiones cum medicamentum illud adhibetur,

1225. Saepe etiam nocere videtur prop- tcr metum asgrotantium et repugnantiam qua illud fumunt, nimirum quod valde noxium et periculofum credant ; quocirca et licet et oportet nonnunquam segros hac de re decipere, et remedium non modo tu- tum et efficax, fed faluberrimum, forfitan

etiam

MEDICINiE THEORETICJE. 209

^tiam penicus neccffarium, clam ipfis ad- hibere.

1226. Haud raro etiam segris plurimum nocuit, et pro fbmiio quieto et falutari, qualis vires eorum reficere potuiffet, fom- num male fanum et imperfectum, horri- difque fomniis terrificum, vel demum ci- tra ullum foporem, delirium (301.) non leve effecit, in ipfis aegrotis qui tali reme- dio maxime egere vifi effent, cum nimis parce adhibitum fuiffet : neque dubium eft, utcunque periculofus videatur ufus talis medicamenti vix non venenati, segros plus fere incommodi et damni percepiffe a nimis parva quam a nimia ejus quantitate. Medici igitur eft, medicamentum adeo va- lidum ec faspe perniciofum caute et pru- denter adhibere, et in illis tantum rnorbis ad id confugere qui aliquid iftiufmodi plane requirunt ; ubi vero talis neceffitas urget, oportet remedium libere et cum fiducia prsefcribere; tunc enim non fpe- rare modo poteft, fed fere polliceri, fe effec-

VoL.II. f © tum

210 CONSPECTUS Cap.XXXt.

tum illum falutarem quem cupit per fuum medicamentum effe prseftiturum. Quod fi timide et nimis parce datum fuerit, longe alium effe&um habebit, et iifdem aegrotis haud parum nocebit, quibus largius da- tum multum profuiffet.

1227. Alii autem ab aliis remediis vere tiarcoticis, veluti hyofciamo, cicuta, folano, fsepe oriuntur effedtus ; magna imprimis vertigo, et dolor, et gravitas capitis et ocu- lorum, et fenfus interdum anguftise in gutture, &c. Imo funt ex iis, quse, ut- cunque fedantia fint, inteflina quodam- modo ftimulant, et fic, non fane omnibus segris pariter, fed multis quibus adhiben-

tur, alvum fatis efficaciter folvunt.

Quaproprer verifimile videtur, qusedam ex iis gravibus nonnullis opii incommodis effe caritura, (fcilicet quod alvum adeo fo- let aftriclam reddere, et fic ventriculo, et capitit et quidem toti corpori plurimum nocere;, et igitur cum magno beneficio,

in

MEDICINjE THEORETICjE. 2ii

in variis morbis, faltem in multis segris, in locum ejus fuiFectum iri.

1228. Aliud genus medicamentorum fe- dantium, refrigerantia nimirum, longe ali- ter ac narcotica corpus afficit ; et quamvis effedus eorum neque incerti neque obfcuri fint, tamen fnultum abeft ut tarita vi ac ■narcotica medicamenta in corpore humand polleant,

1229. Noneft dubitandum quiri refri- gerantia medicamenta, aliorum inftar fe- dantium, genus nervofum primo afficiant: vix autem, ac ne vix quidem, per primam et naturalem fuam adlionem, aut fenfum multum obtundunt aut foporem inducunt (1223.); quamvis nonnunquam occurren- do variis caiifis morbofis, quse vel fenfurri nimium vel dolorem faciebant, vel quae fomnum impediebant, utrumque iftorurri effectuum praeftare videantur.

1230. Dicuntur praecipue partes quse

O 2 fanguinem

212 CONSPECTUS Cap.XXXI.

fanguinem movent afficere, ejufque motum temperare, et fic (quoniam tam arclus in- ter motum fanguinis et calorem corporis intercedit nexus) hoc frigidius reddere ; unde nomen fuum habent. Sitim quoque reftinguunt, et putredini aliquantum ob- ftant ; fcilicet quse amb^ multum pendeant ab impetu fanguinis et calore corporis.

123 1. Obfervandum eft et dolendum, pleraque medicamentorum refrigerantiurri, fortafle omnia, multo minus efficacia ex- iftere quam audlores medici crediderunt; neque ideo iis folis fidendum effe, utcunque laudatis, cum magnus fanguinis impetus aut ingens corporis calor urget.

1232. EfEcaciffima autem medicamenta refrigerantis generis funt fales quidam, tum acidi tum neutri ; nam omnes fales alkalini^tx. prsefertim alcali volatile, contra- rium prorfus effedtum habent, et corpus plane ftimulant et calefaciunt.

1233. Neque

MEDICINJE THEORETICJE. 213

1233. Neque lmlc fententia? objicien- dum eft, omnes fere fales, acidos et neutros pariter atque alcalinos, vini (iimulanteni (1193.) habere ; docet enim experientia certiffima, multos lales variorum generum, qui largius fumpti ventriculum, et intefti- na, et varia organa fecernentia et exoernen- tia ftimulare folent, parcius fumptos par- tes illas parum afficere, et vim fcdantem et refrigerantem (1230.) plane haberc. Imo faepe perfpicuum eft, nonnullos eorum tan- ta copia fumptos ut partes -quafdam, veluti inteftina aut renes, fatis acriter ftimulent, reliquum corpus eadem tempore longe ali- ter afficere, et non modo non ftimulare alias partes, fed earum adiiones reprimere atque compefcere, et fic, verbi gratia, m.Q- tum fanguinis temperare, et ideo totum corpus frigidius reddere.

1234. Ex acidis vero falibus, (quamvis omnes forfan vim aliquam refrigerantem poffideant), acida foffilia validiffima funt. Ex his quoque acidum vitriolicum longe op-

Q 3 timum

214 CONSPECTUS Cap. XXXI,

timum eft, et fere folnm jam nunc a medi- cis adhibetur. Plurima aqua dilutum, et melius et facilius adhuc fi aliquid gummi aut facchari admiftum fuerit, quod medi- camentum adeo acre involvat atque obtun- dat, tuto et libere dari poteft, et fsepe cum infigni beneficio datum eft. Potui quoque communi asgrotantium, ad gratum ufque acorem admiftum, haud raro egregie pro- fuit. Obfervandum autem eft, hoc medi- eamentum non modo infigni vi fedante et refrigerante pollere, fed aftringente quo- que, etroborante, et antifeptica ; neque ideo omne quod ab eo percipitur beneficium folis effedtibus ejus refrigerantibus effe tri- buendum.

1235. Hic quoque memorari debet fal ille acidus fingularis, qui vocatur, quafi *ar' ibxv'y> £*1 fedativus. Salem hunc pro fedante et refrigerante remedio nonnihil valere, minime dubium et minime mirum eft ; nondum vero conftitit eum, utcun- que a nonnullis laudatum, aliquid pecu-

liaris

MEDICINjE THEORETIC/E. 215

Karis commodi in fe habere, aut aliis acidis, five foffilibus five vegetabilibus, aut nonnul- lis falibus neutris, effe anteponendum.

1236. Varia autem acida vegetabilia, quamvis multum debiliora et mitiora quam acidum vitriolicum^ vim tamen refri- gerantem non exiguam plane poffident, et lioc confilio frequenter et libere pracfcri- buntur, et utiliffima reperiuntur, et ple- rifque xgris qufbus tali auxilio opus eft, tuta et grata remedia.

1237. Cum puris quoque acidis vegeta- hilibus^ tum nativis, tum quae tantum poft- quam fermentata fuerint fuum acorem adipifcuntur, recenferi debent multi fruc- tus efculenti, qui fcilicet, quamvis matu- riffimi, aliquid femper acoris una cum gra- ta dulcedine retineant. Hujufmodi enim fru&us prasftantiffima medicamenta refri- gerantia fiunt, et propter naturam fuam mitem, et faporis fuavitatem, magna co- pia, non modo non repugnanter, fed faepe

O 4 avidiffime

216 CONSPECTUS Cap.XXXl.

avidiffime ab aegris devorantur, et fic effi-* caciores aliquando funt pro cibo fimul et remedio adhibiti quam medicamenta haud parum fortiora, quse, ob acrimoniam fuarn, et faporem infuavem, vel naufeam aut vo- mitum quem folent excitare, ad paucas- tantum guttulas, vel parcam omnino quan- titatem, adhibere oportet.

1238. Proxime poft tales frudlus an- numerari poffunt omnes fere fruges efcu- lentas (988. et feqq.), cibique varii ex iis parati, quibus pro alimentis vulgo uti- mur. Hujufmodi enim alimenta, quamvis recentia nullum habeant acorem, tamen inter concoquendum in ventriculo et intef- . tinis quodammodo acefcunt (632.), et par- tim hoc acore quem fibimet nadla fint, par- tim natura fua miti et blanda, corpus, vel fine cibo ullo, vel ufu carnium ciborum- que ex iis paratorum, haud parum calitu- rum, fatis efficaciter refrigerant. — Sed de yariis ciborum generibus, ^eorumque in

corpore

MEDICINfi THEORETICiE. 217

corpore humano effe&ibus, alio jam loco (cap. xxv. ) fatis didtum eft.

1239. Poft hsec recenferi poffunt femi- na quarundam frugum, veluti melonis, cucumeris, cugurbita?, portulacx-, laCtuca?, cichorii, &c. quae olim infignem vim re~ frigerandi habere credita erant, unde vo- cabantur femina frigida. Siquid vis re- frigcrantis habent, quod parum hadtenus conftitit, nam certe minime efficacia funt, neque medici jam iis multum confidunt, eadem ejus ratio erit, ac fimilis vis, quae in tot frugibus inque tot tenuibus alimen- tis aut potibus ab iis derivatis (1237. 8.) reperitur.

1240. Quod fales vero veutros (1232,) attinet, quidam tantum ex iis vim refrige- rantem poffident ; multi enim, veluti fal communis, vix ac ne vix quidem ita adhi- beri poffunt, quin corpus plane ftimulent et calefaciant, et fitim adaugeant, et pu- tredini faveant. Alii vero, veluti nitrum,

vim

«i8 CONSPECTUS Cap.XXXI.

vim fedantem et refrigerantem plane ha- bent. Ratio tam infignis differentiae in- ter vanos fales neutros^ nulla hadtenus red- dita eft.

1241. Ex iis vero falibus neutris qui vim refrigerandi poffident, nitrum fortaffe optimum efl et validiffimum meaicamen- tum, et fepc et cum infigni beneficio ad- hibetur. Alii vero fales neutri eodem con- filio haud raro ufurpantur ; praefertim qui ex alcali et acido vegetabi/i, vel ex hoc et alcali volatili, conftant, veluti fal diureticus, vel hauRus falinus communis, qui a Rive- rio nomen habet, vel mixtura illa quac fpiritus Mindereri vocatur. Sales omnes tieutri qui ex acido vitriolico vel vegctabili et variis falibus alcalims formantur, majo- nm et certiorem vim refrigerantem habere

ei tur, quam illi qui ex acido marino cum iiiciem falibus alcalinis fiunt ; quam- vis nonnullis perfuafam fit unum ex his, faiem nempecommunem ammoniacum,tali vi pollere, et in febribus quibufdam, prae-

fertin\

MEDICINiE THEORETICLE. 219

fertim intermittentibus, plurimum valere, imprimis ubi propter magnum calorem, et ingentem fanguinis impetum, folita et effi- caciflima remedia roborantia et flimulan- tia vel inutilia vel perniciofa vifa effent.

1242. Tartarum quoque, utpote quod falibus neutris admodum affine eft, hic re- cenferi debet. Vi fua fedante et refrige- rante, qua haud exigua po!lety in febri- bus, aliifque morbis ubi tali auxilio opus erat, faepe rrmltum profuit : folet etiam magis adhuc prodeffe, alvum atque urinam movendo. Quin et tartarum folubile, non fecus ac alii fales neutri jam (1241.) enu- merati, bonum refrigerans medicamentum eft.

1243. Medicorum experientia fatis jani comprobatum eft, quofdam ex falibus neu- tris tum maxime pro fedantibus medica- mentis prodeffe, praefertim in compefcendo vomitu, forfitan etiam in refrigerando cor- pore, cum intereffervefcendum fumuntur.

Hoc

22o CONSPECTUS Cap.XXXI.

Hoc beneficiurn, ut videtur, magna faltem ex parte, pendet ab aere fixo inter effervef- cendum ab alcalino fale extricato ; et facile et tuto obtineri poteft vel haufta mixtura flatim ut fales oppofiti infufi fuerint et ef- fervefcere incipiant, vel altero prius fale puro fumpto, et ftatim poftea altero haufto, ita ut in ventriculo folo effervefcant.

1244. Proxime fortaffe poft medicamenta refrigerantia enumerari debent multa medi- camenta valde odora, vel plane foetida, quse nuper et olim in variis morbis pro fedanti- bus remediis multum fuerunt laudata, et credita prsefertim plurimum valere adver- fus motus illos abnormes fibrarum muf- culofarum qui fpafini (387. 91.) vocantur ; nnde, communi fere medicorum confenfu, Antifpafmodica dida funt.

1245. Hujufmodi exempla e(Te poffunt, caftoreum, mofchus, zibethum, oleum ani- male, fal cornu cervi, ex animaiibus deri- yata ; et varia petrolea vel bitumina, am-

bragrifea^

MEDICINjE THEORETICjE. 221

bragrifea, fuccinum, ejufque fal et oleuin, ex tbffilibus rebus defumpta ; et plurimse fruges medicamentaque ex iis parata, ve- luti pasonia, atriplex fcetida, vakriana fyl- veflris, afa foetida, galbanum, camphoray fuligo, (Sthcr vitrhlicus, et fimilia fere in- numera.

1246. De his vero et fimilibus medica- mentis odoris vel foetidis obfervandum eft, haud pauca ex effkaciflimis eorum mani- fefta vi ftimulante pollere, et merito igitur inter ftimulantia remedia jam efle recen- fita (1192. 1201.). Et fatis verifimile vi- detur ea per hanc vim potius quam per ul- lum effectum vere fedantem adverfus fpaf- mos prodefle; cujus rei ratio alibi (n 87.) jam reddita efl.

1247. ^'a autem quae mere odora vel foetida funt, nec quicquam ftimuli in fe habent, quamvis minime negandum fit nonnulla eorum mirabiliter interdum pro- deffe, non modo adverfus fpafmos^ fed a-

lias

222 CONSPECTUS Cap.XXXL

lias quoqueaffectiones morbofas quse fe- dantia remedia poftulant, veluti delirium, pervigilium, &c. tamen farendum efl ple- rumque parum efficacia, et, quod pejus eft, parum certa remedia exiftere.

1248. Quod actionem vero eorum atti- net, ubi revera pro fedantibus vel anti- fpafmodicis remediis prodeffe obfervantur, illa explanatu difficillima eft; nam nullurn fere effeclum fimplicem, et manifeftum, at- que conftantem (940. 4:), in corpore fa- no praeftare folent. Nonnihil ad effectus eorum falutares conferre poieft odor ipfe quem habent, fcilicet qui non modo cere- brum et qux inde pendent partes atque funcliones plurimum afficiat, fed imagina- tionem quoque vehementiffime feriat, cu- jus imperium in genus nervofum tantum tamque manifeftum eft, ut minime mirum fit illius affecliones adverfus multos hujus morbos plurimum valere. Et profeclo do- nec morbofas generis nervofi conditiones, plurimasqu6 earum caufe, pene vel penitus

ignotce

MEDICIME THEORETICiE. 223

ignotse funt, vix ac ne vix quidem expeo tandum eft, omnium per quae iis occurren- dum fit remediorum adlionem intellecturn iri. Qnod fi talis de adtione iftorum me- dicamentorum ignorantia multum dolen- da fir, certe multo magis erit dolendurn, tanquam pejus medicorum opprobrium, vix melius apud eos de effectibus et ufi- bus quam de ratione illorum hadtenus conftare.

1249. Hic quoque recenfenda funt (fi- quidem ullum in rationali Therapeia locum occupare mereantur) varia medicamenta, neque vi ftimulante, neque fedante, ne- que odore, neque guftu, neque ulla de- mum qualitate manifefta infignia, quse ta- men pro antifpajmodicis faspe fuerunt ad- hibita, et multum laudata ; veluti cin- nabaris, cum nativa tum fadtitia, li- chen cinereus terreftris, vifcus quernus, flores zinci, (nifi hi aliquid facultatis a- ftringentis et roborantis poftidere exiftimen-

tur

224 CONSPECTUS Cap.XXXI.

tur (1045. 52.), et fic aliquando adverfus fpafmos (1069.) valere), multaque alia fi- milia, et nonnulla prorfus abfurda atque ridicula, qua* majorum fuperftitio aut ig- norantia, aut recentiorum au&orum er- rores invexerunt, quasque medicorum pa- riter atque populi credulitas diu retinuit.

1250. Quamvis certiflimum fit talia me- dicamenta fua natura nihil valere, tamen non defuere exempla, neque pauca neque dubia, (fiqua fcriptoribus medicis fides), nbi plurimum valuiffe vifa fint : cujus rei ratio ha?c forfan eft; quod multi morbi fpafmorum generis fxpe ftia fponte defi- nunt, fortaffe nunquam, vel faltem poft longa intervalla, redituri ; ita ut quicquid medicamenti proxime ante deceffum mor- bi fuiffet devoratum, ab segro, ejufque a- micis, forfitan etiam a medico minus cauto atque fagace, pro remedio ejus haberetur. Prseterea, multa iftorum medicamentorum una cum aliis et efncacioribus remediiss veluti aftringentibus, auc roborantibus,

aut

MEDICINjE THEORETICiE. 225

aut variis exinanitionibus, fa?pe fuerunt adhibita, et per errorem aegrotis fatis na- turalem, fed medicis minime decorum, et fane vix condonandum, pro bonis effectt- bus laudata, quibus nihil omnino contu- liffent. Multa demum ex iis quas ne mi- nimum quidem in corpora aegrotantium valere potuiffent, in animos eorum pluri- mum faepe valuerunt; et quantum animi in corpus imperium fit, cum in faciendis tum quoque in tollendis morbis, non hic eft locus dicendi. Multos certe fola fides fua penitus fanavit. Denique, haud pauci morbi fpajmorum generis ab imaginatione magna ex parte pendent: neque profedlo rarum eft morbos prorfus imaginarios fpec- tare atque tra&are, quibus igitur remedia vel prorfus imaginaria, vel quas faltem imaginationem maxime afficiunt, quarri optime conveniant ; ratio enim vetat in tali ftatu ad validiora remedia confugere, fcilicet quse malum magis ferium, quod non invenirent, facere poffent.

Vol. II. f P 125L.

226 CONSPECTUS Cap.XXXt.

1251. Proxime poft varia medicamenta fedantia, recenfenda funt et alia remedia quas eidem confilio infervire poffunt.

1252. Haec inter imprimis enumeran- dum eft frigus, quo nihil certe majore aut certiore vi fedante in corpore humano pol- let ; fcilicet quod, dummodo rite admo- tum fit, et fentiendi facultatem manifeftif- fime obtundit (147. 17S.), motufque omnes reprimit, et mobilitatem minuit (383.), et foporem vel fomnum altiflimum, et brevi mortiferum (400.), inducit.

1253. Quoniam vero tot jam, variis in locis, de frigore ejufque in corpore humano effecflibus prolata funt, hic fat fuerit me- moraffe, vires ejus fedantes tum maxime apparere, cum diu atque conflanter admo- vetur ; nam fi f itis intenfum efl, et fubito perque breve fpatium adhibitum, fatis acri- ter ftimulare (1209.) folet. Diutius vero atque conftantius admotum, omni ftimulo, et nifi nimis intenfum fuerit, omni peri-

culo

MEDICINiE THEORETIGZE. 227

culo atque incommodo, caret, et faluber- rimum faepe fit et efficaciffimum remedium fedans, multifque morbis variis de caufis accommodatiffimum.

1 ^25*4. Calor quoque, de cujus variis ef- fedlibus et in corpore humano viribus (1206.) ftimulantibus tot jam tradita funt, inter fedantia remedia non immerito recen- feri poteft, utpote qui haud raro motus minuere, atque abnormes reprimere, et do- lores fopire, et fentiendi facultatenl hebe- tare, et foporem demum inducerej (400.) obfervetur.

1255. Hujufmodi vero caloris effedtus non primae atque fimplici ejus in corpore a<5tioni, (quse fane longe alia et pene con- traria effe videtur), neque exceffui virium ejus ftimulantium (1163.), funt tribuendi; manifeftiffime enim pendent a vi ejus e- molliente et relaxante, qua folutis imprimis cute partibufque externis, omnes fere cor- poris partes, et praefertim fibrse mufculofae, P 2 cunx

228 CONSPECTUS Cap.XXXI.

cum grandium lacertorum, tum quoque cordis et arteriarum, aliquantum folvuntur et debilitantur ; vmde minor impetus fan* guinis per totum corpus, ideoque per ce- rebrum, et vis cerebri nervorumque niul- tum imminuta, interdum ad fummam de- bilitatem, vel fortafle ad animi defe&ionem. Hinc facillime intelligetur, calorem pro fe- dante remedio tum maxime efTe profutu- rum, cum ita regitur ut hunc emollientem et folventem effeclum quam certiflime pras- ftet; veluti fi una cum aliis remediis emol- lientibus (1072. 7.) adhibetur, qualia funt aqua tepida, vel vapores aquse calidse, vel varia fomenta, quae in plurimis morbis ubi fedante remedio plane opus erat, ve- luti in febribus vel cum vel fine delirio, et inflammationibus, et infania, et con- vulfionibus nonnullis, fsepe utiliflima fue- runt repefta.

1256. Porro, nonnulli animi afFectus, quales fcilicet deprimentes a medicis dicH funt, veluti mceror, metus, anxietas aut

follicitudo

MEDICINiE THEORETIC^. 229

follicitudo gravis, vi fedante tam manifefta tamque infigni pollent, ut minime dubi- tandum fit eos quoque pro fedantibus, non fecus ac alterum genus (1214.) pro exci- tantibus remediis interdum effe profuturos, fi modo regimen et adminiftratio eorum magis penes medicos effent. Neque pro- fedto defuere exempla haud pauca, ubi ta- les animi affedtus, five cafu five confilio excitati, in variis morbis ftluberrimum effectum fedantem prasftiterint ; veluti in febribus intermittentibus, in infania, in morbo comitiali, et in morbo hyfiericoy &c. Fertur etiam nonnullos morbos a nimia^ generis nervoji mobilitate pendentes, ideo- que aliquid remedii fedantis requirentes, inter asftus belli civilis rarius accidere, vel fi prius incubuiffent, tum fere ceffare et quafi tolli, cum civium animi gravibus curis et follicitudinibus five publicis five privatis occupati et lacerati effent ; et ma- gis certum eft, nonnullos talibns morbis laborantes, fub graviffimis a^rumnis dome- fticis, quales forfitan validiores homines P 3 opprefriiTent,

*3o CONSPECTUS Cap.XXXI.

opprefliflent, interdum pwcter omnem fpem convaluifle.

1257. Non tamen difflmulandum ert pleraque hujufmodi exemplorum dubio eC fufpicione quadam non penitus carere ; fcilicet ne gravi illi animi affedlui qui ma- nifefte adeft beneficium iftud tribuamus, quod a contrario prorfus affedtu, magis obfcuro, fed non minus praefente, derive- tur. Spes enim meliorum, quse peftora infelicium raro deferit, et fsepe in rebus adverfis maxime viget, et perpetua occu- patio animi magnis feu publicis feu pri- vatis rebus intenti, et conamina, quamvis parum faufta, fortis animi cum rebus ad- yerfis confiidlantis, longe alia et magis certa ratione in multis morbis prodefle poflunt.

1258. Supereft et una alia res, quae in- ter remedia fedantia plurimum valet, et in multis m.orbis, cum magna follicitudine £t £ura, et fxpe <:um infigni aegrotantium

beneficio,

MEDICINLE THEORETICjE. 231

beneficio, a medicis adhibetur; illa nimi- rum adminiftratio, feu regimen qua cave- tur ab omni ftimulo atque irritatione qux segrum male excitaret aut calefaceret.

1259. Multiplex profecto hxc et mini- me facilis adminiftratio ; quippe quia fani etiam, et magis adhuc aegroti, innumeris fere irritationibus femper objicimur, qua- rum multae nullo funt ftudio aut cura vel evitandse vel tollendse. Memoria quoque femper tenere oportet, minutiflimas fcepe harum rerum non impune negligi, quo- niam multa irritamenta quae fano homini ne minimum quidem nocuiflent, vel quce corpus rite excitando ad fanitatem potius conducere viderentur, debili et segroto plurimum aliquando nocebunt. Eo eniin gravior a plerifque ftimulis fit irritatio cor- poris, quo hoc debilius jam et irritabilius fadlum fuerit (1213.) ; quod imprimis no- tabile eft in plerifqvie morbis acutis, cum puris febribus, tum quoque aliis quorum febris pars magna eft, veluti in variis in- P a flamma-f

232 CONSPECTUS Cap.XXXI.

flammationibus, aut eruptionibus fuper cutem, aut fanguinis profluviis, &c. ia quibus fcilicet morbis corpus multum in- firmatur, et vi mali praeter folitum irrita- tur et alias igitur irritationes, utcunque leves, aegerrime tolerat.

1260. Regimen itaque illud quo cona- mur irritationes omnes, quantum fieri pof- iit, amovere, in febribus aliifque morbis acutis maxime neceflfarium eft, et non in- epte apud medicos regimen Antiphtogijiicum vocatur.

1261. Multas et valde diverfas res com- plettitur, quse tamen fub certis capitibus, quo faciJior et promptior fiat earum recor- datio, ordinari polfunt.

1262. Omnis imprimis corporis exerci- tatio, interdum etiam adtio vel levifEma mufculorum voluntarii motus, omni cura funt evitandce; quoniam, ut jam expofi- tum eft (12 10.), ftimulus non levis uni-r

verfo

MEDICIN^ THEORETICiE. 133

verfo corpori, et praefertim partibus quae fanguinem movent, inde oritur, non modo propter expeditum fanguinis per venas re- ditum (429. 32.),fedfimul propterconamen illud vix definiendum quo mufculi volunta- rii motus ad adtionem cientur. Quaprop- ter non fat eft acutis morbis segrotantes ab omnibus laboribus folitifque corporis ex- ercitationibus abftinere ; oportet omnino quiefcant, et in ledlos fe recipiant, fcilicet quia decumbentibus adtio mufculorum quam minima eft ; fedentibus enim, et magis adhuc ftantibus, a&io haud exigua mufculorum femper fit, et prorfus necef- faria eft, qualis nimirum faniflimos etiam et validiflimos ferius ocyus fatigaret atque opprimeret, et febricitantibus plerumque multum noceret.

1263. Irritationes quoque a variis fen- fibus cum externis tum internis oriundas fedulo evitare, vel fi penitus evitari neque- unt, tunc quantum fieri poflit minuere oportet. Abftinendum igitur a ftudio, aut

negotiis,

234 CONSPECTUS Cap.XXXL

negotiis, aut multa cogitatione, aut collo- quiis, (quse fane duplice modo nocent, et adlione mentis et adtione mufculorum qui vocem et loquelam faciunt), et omnibus rebus quce animum multum afficere pof* fint. Cavendum a luce nimis vivida, aut magno ftrepitu, aut multo calore, (qui, five ab aere, five a nimio onere ftragulo- rum, five a culcita plumea nimis molli oriatur, plurimum et variis modis folet nocere), et in quibufdam morbis a multa frigore, (quod faepe vel univerfo corpori vel partibus ejus quibufdam ftimulo efle poteft), et ab omni demum moleftia, ve- luti a fitu corporis minus opportuno, aut ledlulo inaequali, aut duriore, aut male ftrato, qux fenfum tadus afficeret.

1264. Cavendum quoque ab irritatione illa (quac certe haud exigua eft) quam aer minus purus, vel refpiratione vel exhala- tione per cutern impedita, et veftimenta et ftragula fordida, retenta et corpori denuo admota materia illa corrupta et noxia quae

jam

MEDICINjE THEORETIC.&. 235

jam expulfa eft, cfficere folent. Quaprop- ter aer purus, et fubinde renovatus, et plerumque frigidulus, utiliffima res eft ; utpote qui non modo ipfe egregiis ufibus (1037. 8.) infervit, fed gravem fimul et per- niciofiffimam irritationem tollit : oportet quoque, fimili de caufa, veftimenta aegri, et ftragula, cum lintea, tum lanea, et culcitam ipfam plumeam ledti, faepe mutare.

1265. Cavendum